توسعه گردشگری روستایی با رویکرد گردشگری پایدار

چکیده:

 در عصر حاضر صنعت گردشگری به عنوان بزرگترین صنعت جهان امروز و یکی از ارکان توسعه پایدار معرفی می شود. توریسم اشکال مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین از توریسم با عنوان توریسم روستایی، با هدف توسعه پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی، بعنوان ابزاری جهت توسعه اقتصادی و اجتماعی و یکی از مهمترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی تجسم یافته است که با تاثیرگذاری در سه بعد پایداری اقتصادی، اجتماعی و محیطی ضمن جلب مشارکت جامعه محلی در توسعه اقتصاد ملی با پتانسیل حفظ و حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست باعث پایداری محیطی می شود. در بعد اقتصادی، گامی جهت کاهش فقر با توسعه مراکز اشتغال کوچک، افزایش و تغییر شکل منابع در معرض خطر به سمت منابع پربازده و همراه با سودمندی و توزیع درآمد برمی دارد و در بعد اجتماعی نیز باعث کارآفرینی و جلوگیری از مهاجرت، ارتباطات بیشتر روستاییان با سایر جوامع و فرهنگ های متنوع و شناساندن هویت محلی و رفاه و نهایتا ایجاد توسعه پایدار روستایی می گردد. هدف توسعه پایدار روستایی گسترش امکانات و بهبود شرایط زندگی نسل کنونی و نسل های آتی اقشار آسیب پذیر روستایی است. در این مقاله نیز با توجه به اهمیت موضوع ، سعی شده است که ضمن تعریف مفاهیم توریسم روستایی و توسعه پایدار به بررسی نقش گردشگری روستایی به عنوان یکی از راهکارهای توسعه پایدار پرداخته شود. این مقاله از طریق مطالعه اسناد و منابع کتابخانه ای انجام گرفته است.
واژگان کلیدی: توریسم، توریسم روستایی، توسعه پایدار، توسعه پایدار روستایی

مقدمه:

 تنوع بخشی به اقتصاد، بالا بردن شاخص های توسعه ی انسانی، مشکلات ناشی از صنعتی شدن و آلودگی بیش از حد استاندارد شهرها به ویژه شهرهای بزرگ، مهاجرت های روستایی، افزایش بهره وری و کارآمدی نیروی انسانی، اشتغال زایی، تعامل فرهنگ ها و گفتمان ها، حفظ محیط زیست، و در مجموع توسعه ی پایدار از دغدغه هایی است که جهان امروز با آن روبرو است. هر یک از کشورها در هر سطحی از توسعه در تلاشند که پاسخ لازم به دغدغه های مذکور را بیابند. در این میان، کشورهایی که به متنوع سازی اقتصاد روی آورده اند و می خواهند خود را از اقتصاد تک پایه ای برهانند در جستجوی شناخت راه های آن یا خلق را ه ها و روش های جدیدند. یکی از این روش ها گردشگری است که اغلب کشورها به ویژه کشورهایی که به لحاظ موقعیت مکانی از این مزیت برخوردارند، آن را در برنامه های توسعه ی ملی خود گنجانده اند تا از این طریق بتوانند فرآیند توسعه ی ملی خود را سرعت بخشند. توریسم انواع مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین و گزیداری از توریسم با عنوان توریسم روستایی، با هدف توسعه پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی، بعنوان ابزاری جهت توسعه اقتصادی و اجتماعی و یکی از مهمترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی ارتقاء یافته است. از انواع مهم و در حال رشد تورسیم، توریسمی است که مربوط به روستا و مناطق روستایی می باشد. تورسیم وابسته به روستا در کشورهایی که دارای صنعت توریسم رشد یافته ای هستند به شدت در حال رشد و گسترش می باشد.(Walpole & Goodwin, 2000). با توجه به ویژگی بارز گردشگری روستایی به مثابه یکی از مردمی ترین اشکال گردشگری، می توان انتظار داشت که این صنعت از یک سو به رشد اقتصادی و تنوع فعالیت های روستایی و از سوی دیگر با جذب مازاد نیروی انسانی ، به ایجاد اشتغال و درآمد زایی برای ساکنان روستاها کمک کند و فرصتی برای توسعه همه جانبه قلمداد شود.(سبزیان ملایی و خسروی پور، 1391، 2). سکونتگاه های روستایی، به خصوص در کشورهای جهان سوم که نزدیک به 2/1 جمعیت این گونه کشورها را در خود جا داده اند، با مسائل و مشکلات حادتری از قبیل: مهاجرت های روستایی، پایین بودن سطح اشتغال، پایین بودن سطح بهره وری در بخش کشاورزی ، فقدان یا کمبود زیربناهای رفاهی و خدماتی مواجه اند. این در حالی است که تعداد قابل توجهی از این گونه سکونتگاه ها به لحاظ موقعیت مکانی و داشتن عناصر مهم جذب گردشگر، مانند مناظر طبیعی، آثار باستانی، تنوع اقلیمی، آداب و سنن اجتماعی، زمینه های مناسبی برای توسعه ی فعالیت های گردشگری دارند. بدون شک دست یابسی به چنین هدفی مستلزم شناخت فرآیند گردشگری، طبقه بندی رویکردها، سیاست ها و آثار اجتماعی-فرهنگی، زیست محیطی و اقتصادی است، تا با یک پشتوانه ی علمی وآگاهی از آثار مثبت و منفی این پدیده در جهان و ایران، به انتخاب یک راهبرد منطقی واقع گرا توام با برنامه ریزی و مدیریت صحیح گردشگری در چهارچوب فرآیند توسعه ی همه جانبه و پایدار دست زد. بسیاری از ساکنین شهری علاقه مند هستند که از محیط شلوغ و آلوده ی شهری به محیطی آرام و پاکیزه بروندبه همین دلیل بسیاری از افراد برای حفظ سلامتی و آرامش خاطر گردش در مناطق روستایی را انتخاب می کنند و تجربه های تازه ای را در زندگی خود کسب می نمایند.( رجبی، 1390)
در این تحقیق سعی شده به شناسایی مفهوم گردشگری روستایی با رویکری به گردشگری پایدار نگریسته شود.
مبانی نظری تحقیق:
روستاها به دلیل ویژگی ها و ماهیت وجودشان به طور مستقیم به طبیعت پیرامون خود وابسته و متکی هستند به طوری که تغییرات در این بستر مکانی در گذر زمان شکل می گیرد و در فضایی جغرافیایی مبتنی بر کنش متقابل میان عوامل و روندهای طبیعی ـ اکولوژیک و اجتماعی ـ اقتصادی ـ سیاسی را خلق می نماید، بنا به درجه ی تغییرات و دگرگونی های روستایی بخش هایی از فضای درونی و بیرونی روستا شکل طبیعی و بکر خود را حفظ می نماید، همین ویژگی روستا برنامه ریزی اکوتوریسم را در چنین محیطی امکان پذیر می سازد. کنفرانس جهانی توریسم، توریسم روستایی را شامل انواع گردشگری با برخورداری از تسهیلات و خدمات رفاهی در نواحی روستایی می داند که امکان بهره مندی از منابع طبیعی و جاذبه های طبیعت را همراه با شرکت در زندگی روستایی ( کار در مزرعه و کشاورزی ) فراهم می آورد. توریسم روستایی، توریسم زراعی و کشاورزی را نیز در بر می گیرد و موزه ای از ارائه ی خدمات و تسهیلات خدماتی مانند اسکان، پذیرایی ، امکانات، وسایل سرگرمی، برپایی جشن ها و مراسم محلی، تولید و فروش صنایع دستی و محصولات کشاورزی را نیز دربر دارد.( مراد نژاد، 1381: 52)
گردشگری روستایی به عنوان یک فعالیت تفریحی، اجتماعی، در نیمه ی دوم قرن هجدهم در انگلستان و اروپا ظاهر شد. قبل آن هم مناطق روستایی مورد استفاده فعالیت های تفریحی قرار گرفته بودند اما شرکت در این فعالیت های تفریحی محدود به اقشار برتر جامعه بوده است. در قرن نوزدهم و بیستم به دلیل توسعه ی حمل و نقل و سهولت جابه جایی راهیابی به مناطق روستایی آسان شد. رشد سریع تقاضا برای گردشگری روستایی از سال 1945 آغاز شد البته در همین زمان گردشگری روستایی شاهد رشد برجسته ی گردشگری بین المللی شاهد رشد جمعیت بوده و افزایش تقاضا برای گردشگری روستایی تا اندازه ای منجر به توسعه ی گردشگری شد.( شارپلی، 1380: 53)
بیان مساله:
اصول کلی در گردشگری روستایی را می توان به شاخه های زیر تقسیم نمود:
1. تفریحی : گسترش تفریحات گردشگران در روستا باید بر اساس فعالیت هایی باشد که نمایان گر روستا و زیبایی ها، فرهنگ، تاریخ و حیات وحش آن می باشد.
2. توسعه: توسعه ی روستا باید حفظ محیط زیست و اهداف تفریحی را تقویت کند به طور مثال می تواند استفاده ی بهتری از مکان های تاریخی داشته باشد تا مکمل درآمدهای حاصل از زمین های کشاورزی باشد و این مهم با احیای زمین های متروک و ایجاد فرصت های جدید برای دسترسی به روستا حاصل می شود.
3. اقتصاد روستایی: سرمایه گذاری در گردشگری روستایی باید از اقتصاد آن حمایت کند با این حال باید در مناطق وسیع کم جمعیت صورت گیرد تا از انبوهی جمعیت و خسارات ناشی از فرسایش منابع طبیعی و استفاده ی بیش از حد آن ها جلوگیری شود و موجب گسترش اقتصاد و فواید دیگر شود.
4. حفظ محیط زیست: کسانی که از گردشگری روستایی سود می برند باید در حفظ آن سهیم باشند وبا حمایت های سیاسی و عملی از محیط زیست و اجرای سیاست ها و برنامه های تفریحی،کیفیت آن را بهبود بخشند.
5. بازاریابی: تبلیغ و اطلاع رسانی در مورد صنعت گردشگری باید فهم مردم را نسبت به آن عمیق کند تا استفاده ی بهینه از روستا منجر به درک و لذت بردن از آن ها شود.(شارپلی، 1380: 23).
6. طرح ریزی: برنامه ریزی و اداره ی توسعه ی جدید گردشگری باید با منظره توازن داشته باشد و هر جا که ممکن است آن را گسترش دهد.

گردشگری روستایی :
روستا به عنوان یک مکان اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، زیستگاه جماعتی از مردم در خارج از محدوده شهرهاست که دارای هویت تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی مخصوص به خود می باشد(امیری، 1390).
اساس توسعه گردشگری در نظر داشتن رابطه ای است که میان سه جزء گردشگران، مقصد و جامعه میزبان برقرار است. این رابطه می تواند سنجیده، پویا و سازنده و یا مخرب باشد. از یک طرف گردشگری می تواند با مشارکت در اشتغال زایی و ایجاد درآمد، اقتصاد جوامع محلی را احیا کند و نیز می تواند در تقویت فرهنگ محلی سهیم باشد و در حفظ محیط زیست یا بازسازی محیط زیست و ساخته دست بشر تغییر ایجاد کند. از طرف دیگر گردشگری قادر است اقتصاد محلی را جلو بیاندازد و کیفیت زندگی و محیط زیست جوامع محلی را پایین بیاورد. بنابراین هدف گردشگری روستایی این است که با حفظ منابع طبیعی در دراز مدت بین این سه جزء تشکیل دهنده گردشگری اعتدالی موزون برقرار کند. (شارپلی، 1380: 121). مشارکت جامعه در گردشگری جزء ضروری توسعه گردشگری پایدار بویژه در زمینه گردشگری روستایی است. (همان: 123)
برخی از تعاریفی که تاکنون برای توریسم روستایی ارائه شده اند بدین شرح می باشد:
گردشی توام با مسئولیت به نواحی روستایی است است که باعث حفظ محیط زیست و توسعه رفاه جوامع محلی می گردد(Lai & Nepal, 2006).
توریسم روستایی را هر شکلی از توریسم که نشان دهنده نوعی از زندگی روستایی، هنر، فرهنگ و میراث فرهنگی در مکان های روستایی باشد و به موجب آن سودآوری برای جوامع محلی هم به لحاظ اقتصادی و هم اجتماعی به همراه داشته باشد و نیز تعاملاتی را بین گردشگران و افراد محلی به منظور توسعه تجربه بیشتر و تبادلات فرهنگی و اجتماعی ایجاد نماید تعریف نمود. گرشگری روستایی باید به عنوان بخشی از فرآیند توسعه روستایی که یکی از مفاهیم و اشکال توسعه پایدار است، مورد توجه قرار گیرد.( محمدی و حیاتی، 1391: 6).
این نوع گردشگری در محیط روستایی انجام می پذیرد، در این نوع گردشگری می توان به فعالیت هایی نظیر دیدن مزارع روستایی، رسیدن به آرامش در محیط روستا، گشت و گذار در طبیعت، داد و ستد با روستاییان و غیره اشاره نمود. اهداف این نوع گردشگری زمینه های اقتصادی، اجتماع یو فرهنگی می باشند. گردشگری روستایی از نظر فعالیت به دو نوع تفکیک می شود:
1. گردشگری با تکیه بر کشاورزی در مزرعه: کشاورزی و دیگر فعالیت های مربوط به آن حول محور اصلی این نوع از گردشگری را شکل می دهد که به آن گردشگری کشاورزی نیز گفته می شود.
2. گردشگری بدون تکیه بر کشاورزی و خارج از مزرعه: محور فعالیت ها چیزی غیر از فعالیت های کشاورزی است مانند گشت و گذار در طبیعت، حضور در روستا، دوچرخه سواری، اسب سواری و غیره(ظهرابی، 1385).
اساس توریسم روستایی، ترکیب محیط زیست روستایی، فعالیت های مزرعه و فرهنگ های خاص موجود در روستا بمنظور فراهم نمودن گردشگری و تنوع برای گردشگران و ایجاد فرصتی برای افراد محلی در جهت کسب درآمد بیشتر، ایجاد اشتغال و آشنایی با فرهنگ های مختلف و ایجاد ارتباط با سایر افراد روستای خود می باشد و ایجاد این فرصت بدون تخریب محیط زیست طبیعی مد نظر است (محمدی و حیاتی، 1391: 7).
مفهوم توسعه ی پایدار گردشگری روستایی
در عصر حاضر، گردشگری و اقتصاد گردشگری در حال تبدیل شدن به یکی از سریع ترین صنایع رو به رشد جهان، ابزاری برای ایجاد درآمد ملی، از اصلی ترین ارکان اقتصادی جهان و نیز از مفاهیم، اشکال و ارکان توسعه ی پایدار قلمداد می شود. از طرفی گردشگری اشکال مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین و گزیداری از گردشگری با عنوان گردشگری روستایی، با هدف توسعه ی پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی و به عنوان ابزاری برای توسعه ی اقتصادی و اجتماعی و یکی از مهم ترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی ارتقا یافته است. هر چند که گردشگری روستایی در مجموع موضوع جدیدی نیست اما اهمیت آن و نقشی که در توسعه ی پایدار جوامع محلی ایفا می کند، به تازگی مورد تایید قرار گرفته است. (داس ویل، 1386: 10). این در حالی است که با آنکه مفاهیم توسعه ی پایدار از دهه ی 1980 به بعد در نوشتارهای توسعه ی جهان به طور گسترده مورد توجه صاحب نظران واقع شده، اما توجه به گردشگری پایدار از دهه ی 1960 با شناسایی تاثیر بالقوه ی گردشگری انبوه و توجه به تاثیر فعالیت های گردشگری بر اقتصاد، محیط زیست و فرهنگ نقاط توریستی در مناطق میزبان آغاز شد. این روند در دهه ی 1970 با شکل گیری و پیدایش مفهوم گردشگری سبز که بر اساس آن، ارزش سرمایه های طبیعی و میزان خسارت ها و آسیب های وارد آمده بر محیط زیست برآورد می شود- ادامه یافت و بیش تر بر حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگی و سایر منابع گردشگری بر استفاده ی دائم نسل فعلی و نسل های آینده معطوف گردید. به دنبال این تلاش ها اصطلاح و مفهوم گردشگری پایدار به عنوان تنها راه نجات طبیعت و انسان نمود پیدا کرد. رهیافت گردشگری پایدار، گردشگری را در غالب مرزها بررسی می کند و رابطه ی مثلث وار میان جامعه ی میزبان و سرزمین آن را از یک سو و جامعه ی میهمان یعنی گردشگران را از سویی دیگر با صنعت گردشگری برقرار می سازد و قصد دارد فشار و بحران موجود بین سه ضلع مثلث را تعدیل و در طولانی مدت موازنه ای را برقرار سازد.(قادری، 1382: 135).
توسعه پایدار روستایی عبارت است از وحدت میان ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیست محیطی به منظور بالا بردن سطح معیشت و رفاه مردم روستایی است. در توسعه پایدار روستایی توجه به عوامل زیست محیطی از اهمیت بسیاری برخوردار می باشد. (محمدی و حیاتی، 1391: 7).
لازم به ذکر است جوامعی که صنعت توریسم روستایی و کشاورزی در آن رواج دارد و به موفقیت هایی از این راه رسیده اند جوامعی هستند که افراد در فعالیت ها و پروژه ها کنترل و مشارکت دارند و قسمت عمده منافع در جامعه مورد نظر باقی می ماند. اعضاء جامعه خود درگیر پروژه ها می ش.ند و منافع نیز باید به آنان اختصاص یابد و بر اساس مشارکت داوطلبانه این امر صورت می گیرد(Li, 2005).
همه این موارد نشان دهنده یک رابطه قوی بین توریسم روستایی با توسعه پایدار می باشد و یکی از راهکارهای اساسی برای توسعه مناطق روستایی توجه به این نوع توریسم است تا محیط های روستایی را از انزوا و مهجوریت خارج نموده و توسعه ای متوازن در کشور ایجاد نمایند. تورسیم روستایی موجب حفظ و تداوم فرهنگ اصیل و بومی می شود و نکته مورد توجه در روستاها و ایلات و عشایر این است که هر کدام از آنها افسانه ها، داستان ها، آداب، سنن و عقاید مربوط به خود را دارند که مجموعه این ها یک موزه مردم شناسی بی نظیر است و هر یک از سیاه چادرهای عشایر و یا خانه های روستایی، مراسم و جشن های آنان حتی جشن عروسی، یک موزه زنده است که این موزه ها عرصه به تصویر کشیدن ارتباط بین سه عنصر انسان، طبیعت و فرهنگ با همدیگر است؛ لذا بایستی با به نمایش گذاردن آنان به سایرین و سهیم شدن در فرهنگ آنان در حفظ و نگهداری آنها بکوشیم و اجازه ندهیم که این موزه زنده و جالب به فراموشی سپرده شود. (محمدی و حیاتی، 1391: 8).
کارکردهای توریسم روستایی
گرچه توریسم پیامدهای مثبتی را بهدنبال دارد اما بدون برنامه ریزی و نظارت دقیق، حتی این نوع توریسم می تواند آسیب های جدی را بر پیکر روستاها وارد نماید. این توریسم بر سه بعد اقتصادی، محیطی و اجتماعی- فرهنگی تاثیر دارد. اثرات مثبت و کارکردهای توریسم روستایی در ذیل بیان گردیده است:
1. کارآفرینی برای جوانان و زنان روستایی، توسعه مراکز اشتغال کوچک و ایجاد شغل های متعدد و جلوگیری از مهاجرت
2. مشارکت افراد محلی در مدیریت و برنامه ریزی ها و نیز جلب مشارکت آنان در توسعه اقتصاد ملی با پتانسیل حفظ و حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست
3. تزریق سرمایه به روستا و کاهش فقر با ایجاد یک کانال جهت ارزش افزوده محصولات محلی، رشد و حفظ صنایع دستی و خارج شدن از اقتصاد تک بعدی روستا و افزایش و تغییر شکل منابع در معرض خطر به سمت منابع پربازده و همراه با سودمندی و توزیع درآمد
4. ارتباطات بیشتر روستاییان با سایر جوامع و فرهنگ های متنوع و ارتقاء سطح فرهنگ مردم محلی، حفظ و تداوم ارزش های فرهنگی و شناساندن هویت محلی
5. افزایش سرمایه اجتماعی و رفاه جوامع محلی(محمدی و حیاتی، 1391: 8 – 10)

مدیریت گردشگری و نقش آن در توسعه ی روستایی
مدیریت امور گردشگری در سطح ملی از وظایف و مسئولیت های دولت است که خط مشی و سیاست های کلی، وضع مقررات، ترتیبات اداری، منابع مالی و سهم هر یک از بخش های عمومی یا خصوصی توسط دولت مشخص می شود. در برخی از کشورها برنامه ریزی گردشگری در این سطح به صورت نیمه دولتی یا حتی غیر دولتی و خصوصی انجام می گیرد. بدین ترتیب برنامه ریزی و مدیریت گردشگری روستایی
وظیفه ی تعداد زیادی از سازمان های بخش دولتی و خصوصی و شوراهای اسلامی روستاهاست که به طور مستقیم یا غیر مستقیم در گردشگری دخالت دارند.( اقبالی، 1389: 52)
محصول گردشگری روستایی:
برای تامین انتظار بازدیدکنندگان لازم است کسب و کارهای مرتبط با گردشگری، رفتار خرید گردشگران را درک کنند. مقصدهای گردشگری روستایی برای رقابت باید دارای امکانات تامین نیازمندی های اساسی گردشگران مانند: اقامت و غذا باشند برای نمونه، در گردشگری مزرعه ،کشاورزان باید توانایی متنوع ساختن فعالیت های خود را داشته باشند، تا ارزش محصولات و دارایی آن افزایش پیدا کند. این موجب بقا و توسعه ی جنگل داری، شکار، ماهیگیری، تولید میوه ها و پرورش زیتون در ( کشورهای مدیترانه ) می شود.
در همه ی بازدیدها یا تجارب گردشگران، برخی از محصولات یا عناصر مختلف در نظر گرفته می –شود. این عناصر به طور معمول شامل حمل و نقل، اقامت، سرگرمی، جاذبه ها و تسهیلات خرده- فروشی و امکانات فراغتی و تفریحی است، آن ها با یکدیگر عرضه ی گردشگری را نشان می دهند.
برخی اوقات، این عناصر سازماندهی شده، و به صورت یک بسته ی گردشگری در می آید که توسط گردانندگان سفرها و عوامل مسافرت ها به فروش می رسد و گاهی اوقات نیز گردشگران خود این عناصر مختلف را انتخاب و ترکیب می کنند. در هر مورد این عناصر به طور جمعی، ترکیبی از فعالیت ها و کارکردها را تولید می کنند که (( محصول گردشگری )) نامیده می شود.
دو شیوه برای بررسی محصول گردشگری وجود دارد، این موضوع از یک طرف ممکن است از نقطه نظرصنعت گردشگری یا فراهم کنندگان محصول گردشگری بررسی شود که در این صورت، تمرکز بر مسائل و چالش های بخش های گردشگری است.
از طرف دیگر، این موضوع می تواند از نقطه نظر گردشگران بررسی شود. در این مورد، محصول گردشگری شامل کل تجربه ی گردشگری است، و در این صورت محصول گردشگری بیش تر از مجموع بخش های تشکیل دهنده ی آن است. به عبارت دیگر محصول گردشگری روستایی به طور ساده مجموعه ای از جاذبه ها، تسهیلات و فرصت های تفریحی در نواحی روستایی نیست، بلکه تمامی تجربه ای است که شامل همه ی دوره ها یا مراحل بازدید واقعی اعم از اولیه و بعد از آن در نواحی روستایی می شود.(رضوانی، 1387: 60)

نتیجه گیری:

امروزه نقش گردشگری در کمک به توسعه ی نواحی دارای جاذبه های گردشگری بر همگان آشکار شده است. گردشگری روستایی یکی از اشکال گردشگری است که هر روز بر میزان توجه و تاکید بر آن در برنامه ریزی های روستایی و منطقه ای افزوده می شود. گردشگری روستایی گستره ای فراگیر از فعالیت ها، خدمات و تسهیلات را شامل می شود که به وسیله ی روستاییان برای تفریح، استراحت، جذب و نگهداشت گردشگران در نواحی روستایی صورت می گیرد و می تواند گردشگری کشاورزی، گردشگری مزرعه، گردشگری طبیعی، گردشگری فرهنگی، گردشگری جنگل و اکوگردشگری را نیز در بر داشته باشد. بنابراین بخش توریسم به عنوان بخشی مولد در زمینه ی کسب درآمد و ایجاد اشتغال، در اقتصاد کشورها نقش بسزایی دارد. به طوری که بسیاری از کشورها به صنعت پویای توریسم به عنوان منبع اصلی درآمد، اشتغال زایی، رشد بخش خصوصی و توسعه ی ساختارهای زیر بنایی نگاه می کنند. این صنعت در دهه های اخیر به سرعت در حال رشد بوده است و انواع متعدد آن، از جمله توریسم روستایی، اکوتوریسم و صنایع دستی که بیش تر نمونه های مربوط به محیط طبیعی و روستا هستند نیز، از اقبال و توجه بسیاری برخوردار شده اند. توسعه ی پایدار گردشگری روستایی، به مثابه ی بخشی ارزشمند و روبه پیشرفت در زمینه های اقتصادی مطرح است و در زمینه های سرمایه گذاری، با توجه به دست رس بودن منابع، پایین بودن قیمت ها و کوچک بودن طرح ها در مقایسه با دیگر طرح ها ی گردشگری، خطرات و هزینه های کمتری دارد.(رجبی، 1390).
معمولا گردشگری روستایی اثرات مثبت اقتصادی در جامعه میزبان بجا می گذارد اما با تدابیر اصولی باید شناخت کافی از منابع و بنیان های توسعه پایدار کسب نمود، زیرا با ادامه روند و تحلیل منابع طبیعی، تغییر و تحول چشم اندازهای روستایی، مهاجرت افراد بومی از روستا و تخریب محیط زیست، جامعه میزبان متحمل اثرات منفی خواهد شد.(جعفری و حاتمی، 1391: 6).

منابع
کریمی، جعفر،( 1389) گردشگری روستايي و نقش آن در توسعه پایدار روستا مورد مطالعه (تعدادی از روستاهای دهستان جبل-بخش کوهپایه)، پذیرفته شده در کنفرانس منطقه ای صنعت توریسم دانشگاه ازاد خمینی شهر.
رجبی، سپیده ، (1390) نقش گردشگری در توسعه ی پایدار روستایی مطالعه ی موردی: ( شهرستان خشکبیجار)
شارپلی، جولیا، ( 1380) گردشگری روستایی، ترجمه ی منشی زاده و نصیری، نشر منشی تهران
اقبالی، ناصر، مقاله ی مدیریت گردشگری روستایی و نقش آن در توسعه ی روستایی،(1389) ص 52
رضوانی ، محمدرضا، ( 1387) توسعه ی گردشگری روستایی با رویکرد گردشگری پایدار، انتشارات دانشگاه تهران
داس ویل، راجر، (1386) مدیریت جهانگردی، ترجمه ی اعرابی، دفتر پژوهش های فرهنگی
قادری، اسماعیل،( 1382) نقش گردشگری روستایی در توسعه ی پایدار، پایان نامه دکتری
مرادنژاد، همایون، (1381) ماهنامه ی اجتماعی- اقتصادی جهاد، خرداد و تیر ماه، شماره ی 250-251
جعفری، حمید و حاتمی شاه خال، سیده محدثه، (1391) بررسی تاثیر گردشگری روستای در بخش اقتصادی دهستان سراوان طی دهه های اخیر، همایش ملی توسعه روستایی
حسین محمدی، مریم و حیاتی، داریوش، (1391) توسعه توریسم روستایی رویکردی نوین در جهت توسعه پایدار روستایی، همایش ملی توسعه روستایی
ظهرابی، حمید، (1385) تدوین الگوی مدیریت اکوتوریسم در حوزه آبخیز پریشان، مرکز علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی اهواز
Lai,P.& Napal,S.K.(2006).”Local perspectives of ecotourism development in Tawushan Nature Reserve, Taiwan”.Journal of Tourism Management,Vol.27.
Walpole,M.J. & Goodwin,H.J.(2000).” Local Economic Impacts of Daragon in Indonisia”. Journal of Annals of Tourism Research, Vol.27,No.3.

نویسنده مقاله : صاحب غمگین

 

جادوی گردشگری در ایجاد اشتغال و کارآفرینی

ویژگی گردشگری کارآفرینی، اشتغال سریع و درآمد زیاد است صنعتی که ظرفیت و پتانسیل آن به وفور در ایران یافت می شود اما هنوز از این فرصت ها برای رشد اقتصادی کشور استفاده نشده است.

این پتانسیل ها شامل آثار باستانی، تاریخی وطبیعی است که در جای جای ایران وجود دارد و حالا برای کسب درآمد از این سرمایه ها مدیریت و برنامه ریزی می ماند.

اما این صنعت یک ویژگی دیگر هم دارد و آن این است که در گردشگری به سرمایه گذاری زیادی نیاز نیست و با سرمایه اندک نیز می توان به درآمدها و سودهای زیادی رسید.

گردشگری صنعتی است که با کمترین سرمایه بیشترین در آمد و اشتغال را نصیب کشور می کند زیرا همه چیز از جمله آثار و اماکن باستانی و تاریخی و طبیعی برای این کار در اغلب نقاط کشور وجود دارد.

در صنعت گردشگری به ازای ورود هر گردشگر به کشور دستکم 5 شغل ایجاد می شود و میزان اشتغال بخش گردشگری نیز 2/11 برابر سریع تر از سایر بخش ها است.

اشتغال، درآمد و تفریح از نیازهای اساسی بشر است و همه اینها در گردشگری وجود دارد و این صنعت ظرفیت پاسخگویی به همه اینها را در اختیار دارد.

** زمینه رشد گردشگری در ایران

رشد گردشگری در ایران سهل الوصول تر از بسیاری از کشورها است زیرا همه نوع آثار باستانی، تاریخی و طبیعی در کشور وجود دارد و به دلیل چهار فصل بودن کشور استفاده از آنان در طول سال امکان پذیر است.

به عبارتی گردشگری در ایران را می توان صنعتی برای تمام فصول دانست و در این شرایط اگر زیر ساخت های گردشگری شامل راه، اقامتگاه ها، هتل و مراکز پذیرایی استاندارد سازی شود آنگاه همه چیز برای رشد درآمد و اشتغال فراهم می شود.

** صنایع دستی ظرفیت نامحدود برای اشتغال

گردشگری و صنایع دستی و هنرهای سنتی دو صنعت مکمل هم هستند و در رشد یکدیگر تاثیر گذار هستند از این رو باید این دو صنعت را با هم مورد توجه قرار داد.

تنوع صنایع دستی در ایران بسیار زیاد است و هرچه این تنوع بیشتر باشد میزان فرصت های شغلی نیز زیاد خواهد بود.

356 صنایع دستی فعال در ایران وجود دارد؛ این صنایع در نقاط مختلف کشور پراکنده است و هنرمندان زیادی در این رشته ها مشغول فعالیت هستند. زمانی بیش از دو میلیون نفر در ایران در رشته های مختلف صنایع دستی فعال بودند و حالا نیز می توان با برنامه های ریزی ها کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت به بیش از این رقم هم دست یافت.

حالا انگیزه سفر بسیاری از گردشگران خارجی به ایران تهیه این صنایع شده صنعتی که اگر مورد حمایت قرار گیرد به رشد صنعت گردشگری هم منجر خواهد شد.

ورود گردشگران به این مناطق سبب افزایش اشتغال و در آمد ساکنان منطقه می شود و برای رشد این صنعت باید در کنار تبلیغات به ایجاد امکانات و زیر ساخت ها هم پرداخت.

** آموزش صنایع دستی در مناطق گردشگری

مناطق مختلف ایران مملو از صنایع دستی و هنرمندان و خالقان آن است. بسیاری از گردشگران و مسافران وقتی به این مناطق سفر می کنند از این همه نبوغ هنرمندان ابراز شگفتی می کنند.

این بازدیدها و دیدارها آنان را برای یادگیری و فراگیری تولید این صنایع علاقه مند می کند اما اکنون زمینه و امکان این کار وجود ندارد.

ایجاد دوره های آموزشی می تواند هم به رشد این صنایع و هم فرصت شغلی جدید برای هنرمندان آن پدید آورد.

این آموزش ها به فرصت شغلی برای گردشگر و مسافر تبدیل می شود و فرد در کنار تفریح و گردشگری قادر خواهد بود در محل سکونت خود صنایع دستی تولید کند.

** رفع بیش از 50 درصد معضل اشتغال با گردشگری

براساس پیش بینی سازمان تجارت جهانی تا سال 2020 میلادی تعداد جهانگردان به رقمی بالغ بر 6/1 میلیارد خواهد رسید و بیش از 50 درصد معضل اشتغال در کشورهای در حال توسعه از این طریق قابل رفع خواهد بود.

با آموزش و مشاوره کارآفرینان این صنعت می توان با توجه به قابلیت های موجود به سوی توسعه پایدار اقتصادی گام برداشت.

کارشناسان می گویند صنایع دستی از منابعی است که می توان جهت ایجاد اشتغال روی آن سرمایه گذاری کرد و نتایج مطلوب بدست آورد زیرا با احیای هر یک از رشته های صنایع دستی و آموزش آن و ایجاد کارگاه های تولیدی در این رشته ها می توان صنعتگران زیادی را مشغول به کار کرد.

هر چند آموزش به تنهایی پاسخگو نیست اما باید در کنار آموزش رشته های مختلف صنایع دستی، همزمان هنرجویان به سوی شرکت در کلاسهای کارآفرینی و بازاریابی هدایت شوند تا بتوانند در ایجاد کسب و کارهای کوچک اقتصادی و کارگاههای تولیدی حرکت کنند.

** نقش مستقیم و غیر مستقیم گردشگری در کارآفرینی

کارشناس گردشگری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری روز چهارشنبه به خبرنگار ایرنا گفت: گردشگری یک پدیده فراگیر است که بطور مستقیم و غیر مستقیم در کارآفرینی و اشتغال نقش دارد درحالی که در سایر حوزه ها این خصوصیت کمتر دیده می شود.

ناصر رضایی افزود: گردشگری از نظر کسب در آمد بعداز صنعت خودروسازی و نفت قرار دارد اما این دو صنعت مثل صنعت گردشگری در ایجاد اشتغال غیر مستقیم نقش ندارد.

وی اظهار کرد گردشگری از نظر اشتغال و ایجاد بسترهای اشتغال در جایگاه بالایی قرار دارد و شمار افرادی که در گردشگری می توانند فعال شوند زیاد است.

رضایی گفت: گردشگری زمینه ایجاد شغل های جدید را فراهم می کند هر چند نباید نقش گردشگری را در ایجاد شغل های فصلی نادیده گرفت.

وی افزود: صنعت گردشگری در ایام نوروز و تابستان به عنوان زمان پیک سفر زمینه اشتغال فصلی را فراهم می کند که اشتغال پایدار و دائمی محسوب نمی شود.

رضایی به توسعه زیر ساخت های گردشگری اشاره کرد و گفت: ماهیت صنعت گردشگری این است که بطور مستقیم در ایجاد اشتغال دخالت دارد. هر چند این صنعت ارتباط مستقیمی با حمل و نقل ندارد اما برای رشد گردشگری باید زیر ساخت های این صنعت ازجمله حمل و نقل آماده شود.

وی افزود: صنعت گردشگری علاوه بر حمل ونقل به راه، ریل و توسعه وسایل مسافرت دریایی و هوایی نیازمند است و همه اینها به نیروی انسانی نیاز دارند.

این کارشناس تصریح کرد صنعت گردشگری بطور غیرمستقیم در توسعه کارآفرینی، اشتعال و درآمد کمک می کند و این صنعت به رشد اقتصادی جوامع منجر می شود.

** راههایی برای گسترش کارآفرینی

توسعه کسب و کارهای کوچک خانگی و جمعی، جذب سرمایه گذار داخلی و خارجی، تربیت راهنمایان تور و حمایت از ابداعات، اختراعات و نوآوری های متحول کننده در صنعت گردشگری از جمله راههای گسترش کارآفرینی در صنعت گردشگری است.

در این زمینه تاکید بر آموزش و پژوهش در توسعه کارآفرینی و تشکیل کلاسهای کارآفرینی جهت مدیران صنعت گردشگری یک ضرورت محسوب می شود.

همچنین حمایت مالی از کارآفرینان در این صنعت بصورت وامهای بلند مدت با بازپرداخت حداقل 20 ساله و بهره پایین و ایجاد مراکز فروش جهت تولیدات صنایع دستی از لوازم رشد کارآفرینی در صنعت گردشگری است.

با این حال آموزش همواره در صنایع دستی و گردشگری نقش کلیدی ایفا می کند؛ آموزش خردسالان جهت شناساندن صنعت گردشگری و آشنایی بیشتر آنها با جاذبه های گردشگری بوسیله برگزاری تورهای داخل استانی می تواند در این راستا موثر واقع شود.

کارآفرینی موجب اشتغال می شود زمانی که کارآفرینان یک شغل جدید را شروع می کنند حداقل به یک یا دو کارمند نیاز دارند و در بعضی از مشاغل به صدها نفر نیاز است.

یکی از اهداف اصولی آموزشهای کارآفرینی، آموزش مهارتهای مختلف برای ایجاد شغل است. تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که آموزش کارآفرینی نقش مهمی در ایجاد کسب و کارهای کوچک و تولید ثروت دارد.

 

 

نقش مديريت روستايي در توسعه توريسم ( گردشگري ) روستايي

چكيده؛

آدمی از دير باز ميل به کوچ کردن و از جايی به جايی رفتن داشته و دارد، از اين مقوله تحت عنوان توريسم يا گردشگری نام برده شده است. توريسم که واژه ای فرانسوی است، صنعتی است در خدمت توريست ها به عنوان افرادی که برای انجام امور گوناگون برای مدتی از خانه و سرزمين خود دور شده و در جای ديگری   می مانند، اطلاق می شود. توريسم دارای اشکال گوناگون و متنوعی است، يکی از انواع مختلف توريسم، توريسم يا گردشگری روستايی است.

توريسم روستايی که ريشه در اروپای شرقی دارد می تواند در ممالک جهان سوم و به طور عمده در کشورهايی که دارای جمعيت روستايی بالايی هستند، بسيار مهم و پر اهميت باشد. توريسم روستايی در اين قبيل سرزمين ها اهداف گوناگوني همچون افزايش ميزان مشارکت روستائيان در در طرح های گوناگون، آموزش و ترويج فرهنگهای متنوع و ... را به طور اعم و افزايش درآمد برای خانوارهای روستايی کم درآمد به طور اخص را در پی دارد.

با توجه به پتانسيل ها بالا و جاذبه هاي فراوان روستاها اگر اين صنعت ( توريسم ) به جايگاه واقعي خود برسد و به چشم منبع درآمدي برا دولت ها و روستائيان به آن نگريسته شود، ديري نمي پايد كه شاهد پيشرفت هاي چشمگيري در كشورهاي جهان سومي و درحال توسعه به خصوص در روستاها خواهيم بود. اما متأسفانه در جوامع مزبور كه ايران نيز در ميان آنها قرار دارد، به اين مقوله توجهي نمي شود.

شايد يكي از مهمترين دلايل عدم توجه به توريسم روستايي، ضعف مديريتي و برنامه ريزي نادرست باشد به طوريكه مديران در انتخاب پروژه هاي مناسب گردشگري دقت لازم را به عمل نياورده و بدون توجه به آثار آن راه توسعة اين صنعت راگرفته اند. به نظر مي رسد بهترين راهكار مديريتي در اين زمينه، مديريت روستايي باشد.

مديريت روستايي با انتخاب صحيح پروژه هاي گردشگري و در نقش يك مشاور براي برنامه ريزان  مي تواند موجبات تعالي آن را فراهم آورد و از اين صنعت به عنوان منبع درآمد براي روستائيان كم درآمد استفاده نمايد. همچنين مديريت روستايي با انجام برنامه هاي خاص ( از قبيل ايجاد بازارهاي محلي )، ايجاد مهمانسراهاي محلي و ... مي تواند موثر باشد. با اين اوصاف نقش استراتژيك مديريت روستايي در توسعة صنعت توريسم       ( گردشگري ) روستايي بر كسي پوشيده نيست. چگونگي انجام اين كار سؤال اصلي مقالة حاضر بوده و اين مقاله با هدف پاسخ دادن به اين سؤال و يافتن نقش مديريت روستايي در توسعة گردشگري روستايي به عنوان منبع درآمدي براي روستائيان تدوين شده است.

مقاله حاضر از نوع توصيفي-كتابخانه اي بوده و سعي شده از كلية منابع موجود كتابخانه اي و اينترنتي كه به درك بهتر مسئله كمك مي كند استفاده گردد.

كليد واژگان: توريسم ( گردشگري )/ توريسم يا گردشگري روستايي/ مديريت/ مديريت روستايي/ درآمد

 

 

 

 

1 - مفهوم توريسم و توريست :

توريسم¹ واژه اي فرانسوي است كه از ريشه تور² گرفته شده است. تور در زبان فرانسه به معناي حركت دوراني، عمل پيمودن ، طي كردن ، سير كردن و گردش نمودن مي باشد. واژه توريسم نخستين بار در مجله اي تحت عنوان اسپورتينگ مگزين³ بكار برده شد ) محلاتي، 1380(.

واژه توريست⁴ به كسي اطلاق مي شود كه صرف نظر از كنجكاوي به قصد تفنن و تفريح سفر   مي كند (Oneill, 2002). در جائي ديگر به كسي كه براي خشنودي خود و لذت بردن مسافرت مي كند ، توريست گفته شده است ( مقصودي و لشگر آرا، 1383). سازمان ملل تعريف خود از توريست را چنين ارائه مي دهد )مقصودي و لشگر آرا، 1383 ) : « توريست فردي است كه بيش از يك روز و كمتر از يك سال در محلي غير از زيستگاه دائمي خود بماند».

در اين تعريف نظاميان ، ديپلمات ها ، مهاجران و دانشجويان قرار نمي گيرند. سازمان جهاني توريسم (WTO)⁵ نيزافرادي را كه با نيت گذراندن اوقات فراغت ، انجام كار و ساير اهداف در مدت كمتر از يك سال به مكان هايي خارج از محيط عادي زندگي خود مي روند ، توريست تلقي كرده است  (WTO, 1996). در فرهنگ و ادبيات فارسي ، به كسي كه به مقصدي مسافرت كرده و بعد از مدتي به محل سكونت خود بازمي گردد ، جهانگرد گفته مي شود )كاظمي، 1380(.

 بطور ساده ، هر چه را كه با توريست ها و ارائه خدمات به آنها سر و كار داشته باشد بعنوان توريسم دانسته اند (مقصودي و لشگر آرا، 1383 ). در جايي ديگر توريسم يا گردشگري را بعنوان يك فعاليت تفريحي تلقي كرده اند ( Oneill, 2002).  سازمان جهاني توريسم ، توريسم را عبارت از فعاليت هايي كه توريست ها انجام مي دهند ، بيان مي كند (WTO, 1996).

گذشته از اين تعاريف ، توريسم در مفهوم وسيع آن علاوه بر گروه هايي از قبيل سياحان ، جهانگردان و ...، شامل افرادي نيز كه در ارتباط با كار و حرفه و فعاليت علمي و تحقيقي خود سفر مي كنند ، نيز مي شود (مقصودي و لشگر آرا، 1383). همچنين توريسم را مي توان يكي از اجزاء تشكيل دهنده توسعه مورد توجه قرار داد ، بطوريكه برنامه هاي توريسم كاملاً همسو با توسعه جامعه قلمداد شود ، علاوه بر آن صنعت توريسم بايد در مناطق روستايي و در تمام سطوح توسعه يابد (خياطي، 1382 ).[1]با جمع بندي تعاريف و مفاهيم فوق ، تعريف زير از توريست و توريسم ارائه مي شود:

« توريست كسي است كه با نيت كار ، تفريح و يا لذت بردن از محيط پيرامون از محل زندگي دائم خود دور شده و براي مدتي كه مي تواند بين يك روز تا يك سال باشد در محل ديگري بماند و

توريسم صنعتي است كه با توريست ها و سرويس دهي به آنها سر و كار داشته و مي تواند فعاليتي تفريحي ، علمي ، كاري و يا عاطفي باشد».

 2 - انواع توريسم :

توريسم داراي اشكال مختلف و انواع گوناگوني است ، كه بسته به شرايط محيطي متفاوت  مي باشد ، همين مسئله باعث شده تا تقسيم بندي هاي گوناگوني براي آن بيان شود. در زير به تعدادي از اين دسته بندي ها اشاره شده است.

والن اسميت¹ شش نوع توريسم را در طبقه بندي خود از توريسم آورده است كه عبارتند از :

 1 - توريسم قومي ؛ نوعي توريسم كه گردشگر با نيت مشاهده و آشنائي با سبك زندگي افراد بومي و اقوام محلي اقدام به سفر مي كند. مثلاً ؛ ديدار از منازل بوميان ، حضور در جشن ها ، شركت در مراسم مذهبي و ...

2 - توريسم هنري ؛ نيت توريست از اين نوع گردش آشنائي با هنرهاي ملل و مردم نقاط ديگر ، آشنائي با هنرهاي دستي ، موسيقي ، و مواردي از اين دست است.

3 - توريسم طبيعت گرا : تأكيد بر جاذبه هاي طبيعي و محيطي دارد و مراد پناه بردن به آغوش طبيعت زيبا و تحسين جاذبه هاي طبيعي است.

4 - توريسم تاريخي ؛ چنين گردشي با نيت بازديد از مساجد و كليساها ، آثار باستاني و ... دست به تفرج مي زند.

5 - توريسم تفريحي و ورزشي ؛ گردشگر توجه خود را به شركت در فعاليت هاي ورزشي و تفريحي از قبيل اسب سواري ، پياده روي و... معطوف مي نمايد.

6 - توريسم كاري يا حرفه اي ؛ مقصود اصلي از اين نوع توريسم ، شركت در كنفرانس ها و جلسات كاري است ( مهدوي، 1382 ).

آقاي چاك . واي . گي² نيز در تقسيم بندي ديگري توريسم را به هشت دسته زير تقسيم مي كند:

 1 - مسافرت به قصد تماشا ؛                                  2 -  توريسم فرهنگي ؛

3 - سفرهاي حادثه جويي ؛                                   4 -  سفر براي درمان ؛

 5 - توريسم روستايي ؛                                        6 -  سفرهاي عصر نوين ؛

7 - سفرهاي آموزشي ؛                                        8 -  و سفرهاي تجارتي ( مهدوي،[2] 1382).

در يك تقسيم بندي ديگر ، انواع به شکل زير بيان شده است :

1 - توريسم طبيعي ؛                                                2 - توريسم فرهنگي ؛

3 - اكوتوريسم ؛                                                      4 - توريسم روستايي ؛  

5 – آگروتوريسم (خياطي، 1382‌) ؛

آنچه در انواع تقسيم بندي از توريسم آورده شد ما را به يك تقسيم بندي ديگر كه در حقيقت برگرفته از انواع ديگر است و وجه اشتراك آنها مي باشد رهنمون مي سازد كه به شرح زير آورده مي شود :

1 - توريسم طبيعي¹ ؛

2 - توريسم فرهنگي² ؛

3 -  اكوتوريسم ³ ؛

4 -  توريسم روستايي⁴ ؛

5 - توريسم كاري يا حرفه اي⁵ ؛

3 - تاريخچه توريسم در جهان :

مسافرت ، سفر و از جائي به جاي ديگر نقل مكان كردن از دير باز در ذات آدمي بوده و جزء لاينفك زندگي و وجود انسان است. سفر و مسافرت داراي قدمت ديرينه اي است و به جرأت مي توان گفت توريسم از دير باز در جوامع انساني وجود داشته است و به تدريج مراحل تكامل خود را طي كرده و به موضوع فني ، اقتصادي ، اجتماعي ، و اكولوژيكي كنوني رسيده است (رضواني، 1376). ريشه هاي گردشگري و توريسم به يونان باستان و روميان قديم بر مي گردد. شهروندان اين جوامع با سفر به مناطق خارجي ، اروپا ، مديترانه ، خاور ميانه و ... به مشاهده فرهنگ هاي مختلف ، استفاده از حمام هاي آفتاب و استراحت و تفريح مي پرداخته اند (Oneill, 2002). مردمان ما قبل تاريخ )عهد باستان( با انگيزه هايي از قبيل بدست آوردن غذا ، دوري جستن از خطر و پيدا كردن محل هاي خوش آب و هوا اقدام به مسافرت مي كرده اند. اين روند با گذشت زمان و يكجانشين شدن انسان با اهدافي مانند كسب پول و تجارت ، تبادل كالا و غيره توأم شد. بهر حال و با توجه به نكات فوق براي توريسم نمي توان نقطه آغازيني بيان كرد ، اين نكته در رابطه با توريسم روستايي نيز صادق است ، با اين وجود مي توان حدس زد كه از زمان شكل گيري و گسترش شهرها و تمدن هاي بشري ، آدمي بدليل روابط اقتصادي و اجتماعي ، همواره در طول زمان جهانگردي و گردشگري را تجربه كرده است ( شريف زاده و مرادنژادي، 1381؛ مهدوي، 1382). در خلال قرون وسطي هدف عمده سفر مردم را مسائل مذهبي[3] تشكيل مي داد. بعنوان مثال فردي بنام آيمري دو پيكاد⁶ در سال 1130 بعنوان اولين كارواندار فرانسوي بود كه گروهي را براي ديدن اماكن مقدس اسپانيا به اين كشور برد. تا قبل از رنسانس دوم مردم علاقه اي به سفرهاي گروهي نداشتند ولي انقلاب صنعتي باعث شد تا تحولات زيادي در اين عرصه ايجاد شود و مردم به فعاليت هاي گردشگري علاقمندي نشان دهند(Oneill, 2002) . با روي كار آمدن قطار و راه آهن در سال 1850 تحولات فوق شدت بيشتري يافت و توريسم روستايي كه  در اواسط قرن 18 در انگلستان و اروپا و بعنوان يك فعاليت تفريحي -  اجتماعي آغاز شده بود ، نيز در جنبه هاي مختلف توسعه پيدا كرد كه خود ناشي از توسعه فناوري ، افزايش اوقات فراغت و افزايش درآمد بودبه  (مهدوي، 1382؛  قادري، 1382) .نظر مي رسد واژه توريسم اولين بار در قرن 19 بكار رفته باشد ، همچنين استدلال مي شود كه توريسم روستايي از اروپاي شرقي كه حالت روستايي بيشتري داشته ، آغاز شده باشد ( مهدوي، 1382 ؛ .(Oneill, 2002.

در قرن 20 با روي كار آمدن هواپيما (1948) تقاضا براي سفر و گردشگري و نهايتاً توريسم روستايي افزايش يافت و اين روند با ورود هواپيماهاي سريع السير (1970 ) روند صعودي به خود گرفت .امروزه گردشگري به عنوان يكي از صنايع روز جهان به شمار مي رود ، بطوريكه 6/2 تا 10درصد از مشاغل جهان را به خود اختصاص داده است (بهرامي، 1382).

4 - تاريخچه توريسم روستايي در ايران :

ايران يکي از 10 کانون مهم شکل گيري تمدن بشري در جهان است (محلاتي، 1380 ) .هر چند مطالعات و تحقيقات انجام شده در رابطه با گردشگري و مسافرت ، شيوه و روش آن ، قوانين مربوط به آن در ايران باستان و حتي ايران بعد از اسلام بسيار اندک است ، اما آنچه مسلم است اينکه در ايران قبل از اسلام و حتي قبل از ورود آريايي ها به اين سرزمين ، مسافر و جهانگرد داراي حقوق و امتيازات ويژه اي بوده است. ظاهراً توريسم وگردشگري در ايران بعد از اسلام رونق بيشتري يافته است ( محقق داماد، 1377). در زمينه توريسم ، ايران بويژه از قرن 17 ميلادي ، مقارن با قرون 11 و 12 هجري قمري بعنوان يک کشور توريستي مورد توجه جهانگردان قرار گرفته است که آن را مي توان سر آغاز توجه به توريسم در ايران بر شمرد. قرن 19 ، قرني متفاوت در تاريخ توريسم ايران مي باشد ، چرا که سياحان و ديپلمات ها و بازرگانان ، باستان شناسان و محققان و افراد کنجکاو ديگر به ايران سفر کردند ( مهدوي، 1382) .صنعت توريسم درايران از سه ربع قرن پيش به اين سو ، بصورت رسمي شکل گرفت و براي اولين بار از سال 1314 اداره امور جهانگردي تأسيس شد که وابسته به وزارت کشور بود . در سال 1320 اين اداره به شوراي عالي جهانگردي تغيير نام داد و در سال 1342 سازمان جذب سياحان از آن بوجود آمد و فعاليت خود راآغاز کرد ( رضواني، 1379) ، که در سال 1353 به وزرارت اطلاعات واگذار گرديد ( محلاتي، 1380).

بعد از آن نيز اداره ايران گردي بوسيله چهار شرکت سهامي ^1[4]و با نظارت وزارت اطلاعات و ايرانگردي اداره شد . پس از پيروزي انقلاب در سال 1358 سازمان ايرانگردي و جهانگردي تشکيل و شروع به کار کرد  (مهدوي، 1382).

 

5 - اهداف توريسم روستايي :

همان طور که پيش از اين نيز بيان شد ، يکي از مهمترين اهداف توريسم روستايي افزايش درآمد روستائيان و خانوارهاي روستايي مي باشد ، که جهت نيل به هدف برنامه ريزي لازم و ضروري مي نمايد. پيش از اين در خصوص چگونگي افزايش درآمد روستائيان از طريق توريسم ، توضيحاتي داده شد. يکي ديگر از اهداف توريسم روستايي ، هدف آموزشي مي باشد ، به اين ترتيب که يکسري آموزش هاي حرفه اي براي افراد درگير در اين صنعت عظيم ، اعم از روستائيان و پرسنل نهادها ، مؤسسات و سازمان هاي فعال  ، را تدارک ببيند که البته با توجه به اصول توسعه پايدار  ، پايه ريزي و افراد را براي کارهاي مديريتي ، آماده نمايد ( Unwin, 1996). اين امر علاوه بر اينکه موجب صرفه جوئي در زمان و اعتبارات مي شود ، مي تواند سبب افزايش تعداد   توريست ها و گردشگران روستايي در هر سال نسبت به سال هاي قبل شده و بنوبه خود افزايش ميزان درآمد خانوارهاي روستايي  (بعنوان مهمترين هدف توريسم روستايي ) را باعث گردد.

از ديگر اهداف توريسم روستايي مي توان افزايش ميزان مشارکت روستائيان در سياست گذاري و سياست سازي در زمينه هايي از قبيل فراهم کردن امکانات تفريحي و ورزشي ، معرفي سيماي جغرافيايي و طبيعي محل و غيره را نام برد. همچنين قرار دادن اطلاعاتي از قبيل مشاغل ، نهادها و مؤسسات درگير در صنعت توريسم به صورت مستقيم يا غير مستقيم ، در اختيار مردم از اهداف ديگر توريسم روستايي محسوب مي شود.( Fleisher & Felsentein, 2004)

پينا ¹ (2004) ، چهار هدف کلي صنعت توريسم روستايي را به اين شرح گزارش داده است:

1 - آموزش افراد براي خدمت در توريسم روستايي بر اساس اصول توسعه پايدار ؛

2 - آماده کردن افراد براي تأسيس و مديريت صنايع کوچک روستايي ؛

3 - آماده کردن افراد براي مشارکت در تصميم گيري در زمينه توسعه صنعت توريسم روستايي؛

4 - آموزش افراد درتوسعه فرصت ها ، فعاليتها وتفريحات براي توريست ها بر اساس اصول توسعه پايدار.[5]

6 - مفهوم توريسم روستايي :

توريسم روستايي را مي توان جزئي از مجموعه گردشگري و جهانگردي به شمار آورد که در بسياري از کشورهايي که از جمعيت روستايي بالائي برخوردارند، داراي اهميت مي باشد (مثلاً کشور هند که 67 درصد از مردم آن در روستاها زندگي مي کنند). توريسم روستايي داراي اشکال متعددي و متنوعي است که اين تنوع ارائه تعريفي جامع و کامل از آن را تا حدي دشوار کرده است.

•        برخي توريسم روستايي را بعنوان توريسمي که مناطق روستايي را در بر مي گيرد تعريف کرده اند (مقصودي و لشگر آرا، 1383). البته اين تعريف نمي تواند کامل باشد و فعاليت نهادها و ارگانهايي که در اين صنعت درگير هستند را در بر گيرد.

•        در جايي ديگر توريسم روستايي را عبارت از مناطق تفريحي  -تجاري¹ در روستا که خدماتي را براي گردشگران و توريست ها عرضه مي کند ، دانسته اند (Campbell, 1999) .

•        عده اي توريسم روستايي را توريسمي که در حومه شهرها² اتفاق مي افتد ، بيان مي کنند              ( مهدوي، 1382). اين تعريف نيز نمي تواند دلچسب باشد و مفهوم توريسم روستايي را بخوبي به مخاطب انتقال دهد.

•        کميسيون جامعه اروپا در سال 1986 توريسم روستايي را چنين تعريف کرده است

•        ( Sharpley &   Richard, 1997):

•        «توريسم روستايي ، تنها شامل گردشگري کشاورزي نيست ، بلکه همه فعاليت هاي گردشگري در مناطق روستايي را شامل مي شود ».

•        مهدوي (1382) نيز تعريف زير را از تورسيم روستايي ارائه داده که مي تواند تعريف قابل قبولي براي اين مقوله به شمار آيد :

  « توريسم روستايي به کليه فعاليت ها و خدماتي که توسط کشاورزان ، مردم  و دولت ها و براي تفريح و استراحت گردشگران و همچنين جذب گردشگران در نواحي روستايي صورت مي گيرد ، اطلاق مي شود و مي تواند شامل توريسم کشاورزي ، توريسم مزرعه ، توريسم طبيعي و توريسم فرهنگي شود ».

با تأملي در تعاريف فوق ، مي توان اينگونه استدلال کرد که اين موضوع نيز مانند ساير مباحث داراي تعريفي که مورد قبول همگان باشد ، نيست ، لذا از جمع بندي تعاريف و مفاهيم  توريسم روستايي تعريف زير ارائه مي گردد:

« توريسم روستايي نوعي توريسم است که علاوه بر آنکه مناطق روستايي و محيط پيرامون را در بر[6]مي گيرد ، خدمت رساني و سرويس دهي ، همچنين عرضه کالا و خدمات به توريست ها را  نيز شامل مي شود و کليه فعاليت هاي موجود در اين صنعت را تحت پوشش قرار مي دهد و داراي اشکال متنوع و مختلفي است » .

7 - انواع توريسم روستايي :

همان طور که پيش از اين نيز بيان شد توريسم روستايي يکي از اشکال متعدد توريسم مي باشد. با توجه به ظرفيت هاي توريستي محلي و اهداف گردشگران ، توريسم روستايي را تقسيم بندي          مي نمايند. آنچه مسلم است اين نکته است که توريسم روستايي شامل يکي از انواع زير مي باشد :

1 - توريسم فرهنگي:  مرتبط با فرهنگ ، تاريخ و ميراث فرهنگي ، بناها ، تاريخ مردم بومي و .. است (مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ خياطي، 1382 ؛ شريف زاده و مرادنژادي، 1381).

2 - توريسم طبيعي :  عمدتاً جنبه هاي تفريحي داشته ، داراي آثار اکولوژيکي منفي بسيار کمي است ، در تعامل با جاذبه هاي اکولوژيکي است (مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ خياطي، 1382 ؛ شريف زاده و مرادنژادي، 1381).

3 -  توريسم دهکده¹ : به توريسمي که گردشگران در خانوارهاي دهکده زندگي مي کنند و در فعاليت هاي روستائيان اعم از اقتصادي و اجتماعي سهيم مي شوند ، گفته مي شود

(مقصودي و لشگر آرا، 1383 ؛ ( Ryan, 1991.

4 -  اکو توريسم  : بيشتر در تعامل با جاذبه هاي طبيعي بوده و ضمن نگهداري از منابع طبيعي رفاه و آسايش و ارزشهاي اجتماعي مردم را نيز در نظر مي گيرد (مقصودي و لشگرآرا، 1383؛ خياطي، 1382).

5 -  توريسم کشاورزي يا اگروتوريسم²  :گردشگران بدون اينکه آثار مخربي داشته باشند به ديدن کارهاي کشاورزي سنتي مشغول  و گاهاً در اينگونه فعاليت ها شرکت مي کنند ( مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ خياطي، 1382).

6 -  توريسم مزرعه يا فارم توريسم³ : به بررسي و معرفي توريسم روستايي بعنوان يک نهاد ويژه در سازمان ها مي پردازد ، تا آن را به شرکت هاي کشاورزي ارتباط دهد  (مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ ( FFTC, 2004.

8 -  قالب هاي توريسم روستايي :

روشهاي تشکيل و سازماندهي توريسم روستايي از کشوري به کشوري ديگر متغيير مي باشد ، در برخي کشورها دولت ها يا نهضت تعاوني ⁴ منبع اصلي سرمايه گذاري در اين بخش بوده ، در حالي که در ساير کشورها سازمانهاي خصوصي⁵ ممکن است مبادرت به انجام اين کار نمايند(FFTC, 2004)[7].

همان طور که مي دانيد توريسم روستايي ممکن است در هر کشوري داراي معاني مختلف و متعددي باشد. در زير به نمونه هايي از اشکال مختلف توريسم روستايي اشاره مي شود .

در فنلاند توريسم روستايي به اجاره کلبه هاي روستايي به توريست ها و تدارک خدمات براي آنها اطلاق مي شود، در مجارستان اصطلاح توريسم دهکده اي رايج است ، در هلند توريسم روستايي به اردو زدن گردشگران در مزارع با خدمات و فعاليت هاي جانبي از قبيل اسب سواري وپياده روي مربوط مي شود ، در جنوب شرقي آسيا که از لحاظ صنعت توريسم داراي رشد چشمگيري است ، بخش اعظم مردم محل به ارائه خدمات به گردشگران مشغولند و از راه فروش صنايع دستي در آمد خوبي بدست مي آورند ( شريف زاده و مرادنژادي، 1381). در اندونزي توريسم روستايي بطور جدي در کشتزارهاي مناطق ساماترا و جاوا توسعه يافته است که غالباً توريست ها براي ديدن فعاليت هايي از قبيل کاشت برنج و شيره گيري از کائوچو به مزارع سر مي زنند ، در ژاپن شکل غالب توريسم روستايي ، توريسم مزرعه و مهمانسراي مزرعه¹ است که وعده هاي غذاي محلي را عرضه مي کند ، در فرانسه نيز که نمونه بارزي از صنعت توريسم روستايي است روستائيان يا مبادرت به اختصاص جايگاههايي در مزارع خود جهت اردو زدن توريست ها       مي کنند يا خانه هايي موسوم به گيتس² را براي مدتي کوتاه بصورت اجاره اي در اختيار گردشگران قرار مي دهند (FFTC, 2004).

9 - جاذبه هاي توريسمي روستا :

انگيزه اي که باعث مي شود تا يک نفر بعنوان توريست کيلومتر ها مسافت را طي کرده و براي مدتي هر چند کوتاه به روستاها يا محيط پيرامون آن سفر کند چه چيزي هايي است ؟ اين موضوع بسيار وسيع بوده و پرداختن به آن در اينجا شايسته نمي باشد. به همين خاطر در اينجا سعي شده بصورت مختصر برخي از مهمترين دلايل حضور توريست ها در روستاها بيان شود.

روستاها عمدتاً واحد همگن طبيعي ، اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي است که شغل ساکنان آن دامداري ، زراعت ، باغداري ، صيادي ، صنايع دستي و يا ترکيبي از اينهاست. يکي از عواملي که باعث ورود توريست ها به اين مناطق مي شود ممکن است در رابطه با مشاغل روستايي باشد ، اما مهمترين جاذبه هاي روستا يا دلايلي که توريست ها جذب روستاها مي شوند را مي توان به اين شرح بيان نمود ؛[8]

1 - شرايط طبيعي و مورفولوژيکي روستا ؛

2 - شيوه زندگي ، آداب و رسوم و فرهنگ روستا ؛

3 - خانه ها و اماکن روستايي ( مانند کلبه ها ، خانه هاي سنگي و کاه گلي و ... ) ؛

4 - صنايع دستي و محلي (رضواني، 1376).

5 - جاذبه هاي بکر پيرامون روستا ؛

6 -  جاذبه هاي اقتصادي ؛

7 - جاذبه هاي فرهنگي و اجتماعي روستا )مرادنژادي و نظري، 1382.(

8 -  حيوانات بومي و محلي روستا ؛

9 - گياهان خاص و کمياب ؛

10 -  آثار تاريخي و باستاني روستا ؛

11 -  غذاهاي محلي و سنتي روستا  .(FFTC, 2002)

از ديگر انگيزه هاي توريسم ها مي توان ؛ سياحت ، ورزش (آبي ، هوايي ، زميني و...  ) ، فعاليت هاي اکتشافي ، فرهنگي و فعاليتهاي مربوط به سلامتي را نام برد ( Fleischer &Tchetchik, 2004).

10 - دلايل توجه به توريسم روستايي :

همانطور که قبلاً بيان شد ، توريسم را مي توان يکي از اجزاء تشکيل دهنده توسعه برشمرد. توجه به کليه ابعاد اين مقوله نيز لازم و ضروري به نظر مي رسد ، که شايد يکي از دلايل آن ، حضور افرادي در روستاهاست که منبع در آمد ، محل کار و زندگي آنها در آنجا است. در صورتي که اين موضوع به خوبي براي روستائيان جا نيفتد مي تواند عوارض و آثار منفي و جبران ناپذيري در پي داشته باشد.

توريست ها ، از نظر روستائيان افراد غريبه اي هستند که وارد محيط روستا شده اند. از آنجائيکه آداب و رسوم و فرهنگ روستائيان بطور کامل با توريست ها که غالباً از شهرها مي آيند ، متفاوت است ، بنابراين ممکن است اين افراد ازسوي روستائيان پذيرفته نشوند (که خود ريشه در اختلاف فکري و فرهنگي ميان اين دو دارد) و روستائيان نيز تمايلي براي برقراري ارتباط با آنها از خود نشان ندهند. اين امر باعث بروز مشکلاتي خواهد شد که مهمترين آنها عبارتند از: کاهش رشد اقتصادي و وجه اجتماعي روستا ( Fleisher & Felsentein, 2004) . از طرف ديگر اگر نگا هي به ميزان درآمد افراد ساکن روستا و شهر بياندازيم به اين نتيجه مي رسيم که شکاف و اختلاف فاحشي بين در آمد اين دو گروه وجود دارد ، توريسم روستايي مي تواند به کمتر شدن اين شکاف کمک کند و باعث افزايش ميزان درآمد روستائيان شود ، که اين خود يکي از اهداف توريسم روستايي است.   همانطور که مي دانيم چهار گروه در توسعه توريسم نقش دارند که عبارتند از : توريست ها ، [9]سازمان ها و نهادهاي فعال در اين امر ، دولت ها و مردم روستا که جامعه ميزبان¹ را تشکيل مي دهند (مقصودي و لشگرآرا، 1383). روستائيان و کشاورزان نخستين درگيرشوندگان در صنعت عظيم توريسم روستايي به شمار مي روند. در صورتي که به اين موضوع توجه شود و اهميت آن براي روستائيان و دولت ها مشخص شود مي تواند براي هر دو طرف منفعت بخش باشد ، براي روستائيان به اين دليل که باعث افزايش در آمد مي شود و براي دولتها به اين علت که باعث جذب شدن توريست از ساير نقاط دنيا و در نتيجه ارز آوري مي شود.

 از طرف ديگر ، آمار بيانگر اين نکته است که طي 20 سال گذشته تعداد توريست هاي روستايي افزايش قابل توجهي يافته است، بطوريکه در برخي روستاها ممکن است جمعيت روستاها در تابستان و

ايام تعطيل دو برابر شود که از اين نمونه دو روستاي فرانسه با نام هاي اويون و¹ تارن² را مي توان نام برد  (Pina, 2004 ). با اين اوصاف توجه به اين بخش بدليل اينکه از قافله توريسم و توسعه عقب نمانيم ضروري به نظر مي رسد.

از ديگر دلايلي که ضرورت بررسي توريسم روستايي را بعنوان يک صنعت درآمد زا توجيه مي کنند ، عوامل زير قابل ذکرند :

1 -  روستائيان با فروش محصولات و صنايع دستي خود درآمد خوبي کسب مي کنند ،

2 -  روستائيان با برقراري ارتباط با توريست هايي که از خارج از محيط روستا به آنجا مي آيند ، اطلاعات جديد و به روز از مسائل گوناگون کسب مي کنند ،

3 - توريسم روستايي باعث کاهش ميزان مهاجرت به شهرها مي شود ( به اين دليل که توريسم براي آنها منبع در آمد قابل توجهي است ) ،

4 - توريسم روستايي باعث آباداني و هويت شناسي روستاها مي شود ،

5 -  توريسم روستايي به صنعت گران محلي انگيزه کار مي دهد و باعث مي شود که با مرور زمان صنايع دستي روستا به گرد فراموشي سپرده نشوند ، و

6 - توريسم روستايي جوابي است براي دوستداران طبيعت . (Fleischer & Felsenstien, 2004 ; Pina, 2004)

 

 توريسم روستايي :  منبع درآمدي براي روستائيان

[10] همانطور که قبلاً بيان شد روستاها واحدهاي همگن اجتماعي ، طبيعي ، اقتصادي و... است که در آنجا افرادي که داراي عقايد و افکار تقريباً مشترکي هستند ، بسر مي برند. روستائيان براي امرار معاش و گذران زندگي خويش ناگزير از انجام فعاليت هايي که عمدتاً شامل کشاورزي ، دامداري ، صنايع دستي³ و يا ترکيبي از اين ها مي باشد ، هستند. در کشورهاي جهان سوم روستائيان و کشاورزان عليرغم کار و کوشش فراواني که انجام   مي دهند همواره جزء قشر کم درآمد جامعه به شمار مي روند و در تأمين مخارج و هزينه هاي زندگي دچار مشکل هستند. در روستاها پتانسيل هاي فراواني وجود دارد که مي تواند بعنوان منبع درآمد خوبي براي روستائيان باشد.

توريسم روستايي مي تواند بعنوان منبع جديد درآمدي براي روستائيان و بويژه روستائيان کشورهاي در حال توسعه باشد و تا اندازه اي مشکلات آنها را حل و يا لااقل تقليل دهد. اين امر مستلزم مديريت و برنامه ريزي خاصي است. همان گونه که بيان شد توريست ها افراد غريبه اي هستند که ممکن است بر اساس حس کنجکاوي خود به روستاها سفر کنند ، تا علاوه بر ديدن مناظر و چشم اندازهاي طبيعي آن نقاط ، با آداب و رسوم و فرهنگ آنجا آشنا شوند در اين راستا توريست ها علاقه مندي خود را براي خريد محصولات روستا از قبيل صنايع دستي ، محصولات محلي ، غذاهاي سنتي و... ابراز نموده و اين به معني افزايش درآمد روستائياني که به طور مستقيم يا غير مستقيم در اين صنعت دخيلند ،  مي باشد. علاوه بر اين ، احداث و راه اندازي هتل ها و رستورانها و به طور کلي اماکن تفريحي و ورزشي با ايجاد اشتغال (اشتغال زايي) از طرفي باعث افزايش درآمد و از طرف ديگر موجب کاهش بيکاري و در نتيجه فقر مي گردد.

11 - موانع و مشکلات توريسم روستايي :

برنامه ريزي خوب ضرورتي است که اگر برنامه توريسم روستايي از آن بهره مند شود ، مي تواند سود رساني خوبي براي جوامع روستايي داشته باشد ، که در نهايت افزايش درآمد را در پي خواهد داشت. اما رسيدن به اين فرايند و تبديل شدن اينگونه توريسم به يک فرهنگ در جوامع مختلف با مشکلات عديده اي برخوردار است که بطور مستقيم يا غير مستقيم افزايش يا کاهش درآمد روستائيان را تحت تأثير قرار مي دهد. حل و يا تعليل اين مشکلات مي تواند کمک شاياني در نيل به اهداف توريسم روستايي (علي الخصوص افزايش درآمد ) نمايد. برخي از مشکلات و موانع اين صنعت عظيم که به نظر مي رسد از درجه اهميت بيشتري برخوردار باشند به اين شرح مي باشد:

1 - فقدان مهارت هاي مديريتي¹  : مشکلي که اکثر کشورها با آن دست به گريبان هستند ، فقدان مهارتهاي مديريتي در ميان کشاورزان وروستائيان (و دست اندرکاران دولتي و غيره دولتي ) درگير در پروژه هاي توريسم روستايي است. اين خود مشکلاتي از قبيل عدم توانايي در انتخاب پروژه هاي مناسب توسعه اين نوع توريسم و عدم توانايي در ارزيابي آثار منفي و مثبت اين پروژ ها در روستاها را بهمراه خواهد داشت.[11]

2 –بازاريابي²  : از آنجائيکه ممکن است روستاهاي يک منطقه بصورت پراکنده و متفرق باشند و امکان دسترسي به امکانات بيشتر و بهتر را مشکل سازند ، توريست ها و گردشگران پولدار را که براي تهيه مايحتاج خود نيازمند بازارهايي هستند ، دچار مشکل کرده و در نتيجه توسعه اين صنعت را به مخاطره مي اندازد. علاوه بر آن ، اين امر سبب بفروش نرسيدن محصولات زراعي و صنايع دستي روستائيان شده و مانعي در افزايش درآمد به شمار مي رود.

3 - ساختار حمل و نقل³ : بسياري از مناطق روستايي با وجود داشتن مناظر طبيعي و شاخص و زيبا ، فاقد شبکه جاده اي و ريلي مناسب هستند ، که خود دسترسي به اين اماکن را مشکل و گاهي غير ممکن مي سازد. در بعضي مناطق نيز ممکن است تراکم جمعيتي باعث افزايش ترافيک جاده اي شده و اين امر به نوبه خود کندي رفت و آمد را سبب مي شود و وقت زيادي از توريست ها که براي سفر و گردش به اين نقاط آمده اند را بيهوده به هدر مي دهد. نتيجه اينکه توريست ها ممکن است ديگر به اين نواحي سفر نکنند (اين امر کاهش توريست ها را به همراه دارد ). طبيعتاً کاهش توريست ها مسائل خاص خود در رابطه با افزايش درآمد را در پي دارد.

4 - محدوديت فصل توريسم¹ : در برخي نقاط ممکن است کشاورزان و روستائيان در فصولي از سال تمايل به پذيرش توريست نداشته باشند (بدليل حجم کارهاي زراعي ) ، از طرفي توريست ها نيز ممکن است توانايي مسافرت به روستاها را در تمام فصول سال نداشته باشند ( بدليل شاغل بودن در کارهاي اداري و تحصيل فرزندان ). اين امر باعث بروز مسائلي مانند عدم پذيرش و تمايل در برقراري ارتباط توسط روستائيان با توريست ها مي گردد. اين مشکل نيز مانند ساير موارد در کاهش درآمد روستائيان از طريق توريسم نقش مهمي دارد.

5 - بازگشت ضعيف سرمايه² : بازگشت سرمايه در توريسم روستايي در مقايسه با ساير سرمايه گذاري هاي تجاري داراي سرعت بسيار پائيني است. با توجه به اين مسئله کشاورزان و روستائيان هيچگاه اقدام به سرمايه گذاري سنگين در جهت تأمين امکانات و ساختمان هاي جديد براي توريست ها نمي کنند. توريست ها نيز تمايل مسافرت به نقاطي را دارند که از لحاظ امکانات رفاهي کاملتر باشد. با اين وجود آنها حاضر به حضور در چنين مناطقي نشده و در نتيجه کاهش تعداد توريست ها را بهمراه دارد. اين نيز کاهش فروش محصولات و عدم افزايش يا افزايش ناچيز درآمد را بدنبال خواهد داشت

 ( FFTC, 2002 ;handle, 2004 ; unwin, 1996).

با نگاهي به مسائل و مشکلات و موانع موجود در سر راه توريسم روستايي ، آنچه واضح است اينکه هر يک از مشکلات پنجگانه فوق ( و مشکلات ديگر در اين رابطه ) مستقيم يا غير مستقيم با در آمد روستائيان در ارتباط است  ، بنحوي که کاهش و يا افزايش درآمد روستائيان ، که يکي از[12]

 اهداف اصلي توريسم روستايي است ، منوط به جذب توريست در اين نقاط مي باشد. عدم جذب و جلب توريسم به دليل وجود چنين موانعي ، کاهش محصولات اعم از زراعي و دستي و محلي را در پي دارد که اين امر باعث عدم افزايش يا افزايش ناچيز درآمد خانوارهاي روستايي مي گردد. حل و تقليل اين مشکلات کمک شاياني در بهبود اين وضعيت مي نمايد.

12 – نقش مديريت روستايي در توسعه صنعت توريسم در روستاها:

توريسم صنعت عظيمي است که در صورت مديريت خوب مي تواند بعنوان يکي از منابع درآمد براي دولت ها گردد ، که اين مسئله انواع توريسم يعني توريسم روستايي و توريسم غيره روستايي را شامل مي شود. در کشورهاي جهان سوم مانند ايران ، روستاهايي که از جنبه هاي مختلف حائز اهميت باشند کم نيستند ، علي الخصوص که بسياري از اين روستاها داراي جاذبه هاي طبيعي و فرهنگي فراواني نيز هستند. اين روستاها مي توانند در جذب توريست نقش اساسي و مهمي ايفا کنند ، ولي متأسفانه در اين کشورها (و کشور ما ) هيچ گونه توجهي به آنها نشده و همواره در محدوديت بسر مي برند که دليل آن مديريت ضعيف و برنامه ريزي هاي نادرست مسئولان اين ممالک مي باشد ، لذا پيشنهاد مي شود ،  دولتمردان مسئله توريسم روستايي را به مديريت روستايي ( شورا و دهياري ها ) سپرده تا آنها به بررسي جنبه هاي مختلف اين مورد پرداخته و اقدامات سازنده ، مانند تأسيس و راه اندازي امکانات رفاهي و آسايشي ، را براي توريست ها انجام دهند تا توريست ها مشتاق شوند مرتباً جهت گردش به روستاهاي مختلف سفرکنند.

پيشنهاداتي چند به مديريت روستايي در خصوص رونق صنعت توريسم در روستاها:

1 – تأسيس دفاتر جذب توريسم در روستاها؛ از آنجايي که توريسم مي تواند به عنوان منبع درآمدي براي روستائيان تلقي شود و اين افزايش درآمد ممکن است در رابطه با فروش محصولات به توريست ها و يا مرتبط با نقش اشتغالزايي که اين صنعت در روستاها دارد, باشد لذا مديريت روستايي مي تواند با تأسيس و راه اندازي دفاتري با عنوان دفاتر جذب توريسم در روستاها, نسبت به معرفي منطقه, اسکان و راهنمايي توريست ها اقدام نمايد. اين عمل مي تواند توريست هاي تازه وارد را از سرگرداني رها و رضايتمندي آنها را سبب شود که خود يکي از عوامل مؤثر در بازگشت توريست ها تلقي مي شود.

2 – اقدامات فرهنگي و زيبا سازي محيط روستا ها : مديريت روستا مي تواند به منظور جذب توريست ها نسبت به انتشار بروشورها و بولتن هاي تبليغي که امکن و جاذبه هاي توريستي روستا را معرفي مي کند و توزيع آن در بين توريست ها و يا روستائيان ساکن شهرها اقدام به اين کار نمايد. از ديگر اقدامات فرهنگي مي توان به راه اندازي محافل ادبي, هنري, موسيقي محلي و ... در زمان حضور حضور توريست ها در روستا اشاره نمود. زيبا سازي محيط روستا با استفاده از طرح هاي هادي و سرو سامان دادن به ساخت و سازها, تعمير و بازسازي اماکن قديمي در حال تخريب و امثال آن نيز نتايج خوشايندي را به همراه خواهد داشت.

3 – ايجاد بازاچه هاي محلي و موقت : از آنجائيکه توريست ها در هنگام سفر به روستاها همواره در صدد خريد صنايع و محصولات روستا بوده و از آنها به عن.وان خاطرات سفر ياد مي کنند لذا مديريت روستا مي تواند با ايجاد بازارچه هاي محلي در روستا نسبت به عرضه نظامند محصولات و صنايع دستي روستا اقدام نمايد که همين مسئله در افزايش درآمد و اشتغالزايي بسيار مفيد خواهد بود و بازگشت سريع توريست ها و افراد جديد را سبب خواهد شد.

4 – راه اندازي مهمانسراهاي توريستي و محلي : مديريت روستايي مي تواند از اماکن قديمي و جذاب جهت اسکان و اقامت توريست ها استفاده و با اجراي برنامه هايي نظير موسيقي, رقص محلي و غيره و فراهم کردن شرايط مساعد براي توريست ها قدم مؤثر ديگري در اين رابطه بردارد.

مسائل مطرح شده ميسور و مقدور نمي شود مگر اينکه مديريت روستايي تحولات توريسم را از نزديک دنبال و با بررسي کشورهايي که از اين لحاظ در اولويت قرار دارند ، از تجربيات آنها در اين خصوص استفاده نماييم. يکي ديگر از روشهايي که مي تواند صنعت توريسم را رونق بخشد توليد و پخش برنامه هاي راديوئي و تلويزيوني از اماکن و مناظر زيبا و دلنشين روستاهاي اين ممالک مي باشد. راهکار ديگري که مي تواند افزايش درآمد از طريق توريسم روستايي را شامل شود انتخاب و گزينش تعدادي از روستاهاي شاخص و معرفي آنها ، مجهز کردن آنها به امکانات و وسايل رفاهي و تفريحي و ترويج فرهنگ توريسم در اينجا هاست. با اين اوصاف اگر توريسم روستايي بيش از پيش مورد عنايت و توجه مسئولان قرار گيرد طولي نخواهد کشيد که روستاهايي آباد، مهاجرت روستايي اندک ، و در نتيجه کاهش  مشکلات ناشي در راه توسعه يافتگي را شاهد خواهيم بود.

13 - منابع مورد استفاده :

- بهرامي ، ا.(1382). نقش بوم گردي در معيشت پايدار جوامع محلي و حفظ منابع طبيعي. (سمينار کارشناسي ارشد)،

تهران :  دانشگاه تربيت مدرس.

- خياطي ، م.(1382). توريسم روستايي و تأثير آن بر جوامع روستايي  مطالعه موردي تايلند). مجله جهاد، ماهنامه توسعه

روستايي و ترويج کشاورزي. سال 23،  شماره 257 ( خرداد و تير )،  ص 42-30.

- رضواني ، ع. ا. (1376). جغرافيا و صنعت توريسم. دانشگاه پيام نور.

- شريف زاده ، ا. و مرادنژادي ، ه. (1381). توسعه پايدار و توريسم روستايي. مجله جهاد ، ماهنامه توسعه روستايي و

ترويج کشاورزي، سال22 شماره250-251،  ( خرداد و تير )، ص 63-52.

- قادري ، ا. (1382). نقش گردشگري در توسعه روستايي ايران. رساله دکتري ، تهران: دانشگاه تربيت مدرس.

- کاظمي ، م. (1380). فرهنگ زير بناي جهانگردي پايدار ايران. ويژه نامه اقتصاد و مديريت، زاهدان :  دانشگاه سيستان

و بلوچستان، دانشکده علوم انساني  ص138-123.

- محلاتي ، ص. ا. (1380). درآمدي بر جهانگردي. تهران  : دانشگاه شهيد بهشتي.

- محقق داماد ، م. (1377). حقوق جهانگردي و سير تحولات تاريخي آن. مجموعه مقالات نخستين همايش جهانگردي

جمهوري اسلامي ايران جلد(1)، کيش :  سازمان منطقه آزاد.

- مقصودي ، ط. و لشگرآرا ، ف.(1383). توريسم ، توسعه و روستا.مجله جهاد، ماهنامه توسعه روستايي و ترويج کشاورزي ، سال 24،  شماره 264(مرداد و شهريور)، ص 55-48.

- مرادنژادي ، ه. و نظري ، ش(1382). توريسم و توسعه روستايي. مجله جهاد ، ماهنامه توسعه روستايي ترويج کشاورزي،سال22،  شماره 256( فروردين و ارديبهشت)، ص67-61.

- مهدوي ، د. (1382). نقش توريسم در توسعه نواحي روستايي پيرامون شهرها و ارائه مدل استراتژيک (نمونه موردي: روستاي

لواسان کوچک). پايان نامه کارشناسي ارشد جغرافيا و برنامه ريزي روستايي،تهران : دانشگاه تربيت مدرس.

-Campbell .L.m ( 1999 ).  Ecotourism in Rural Developing Communities.   Canada : University of Western on tarino.

-FFTC( 2004 ). Rural Tourism.  [on-line] Available on the WWW:URL: http://www.fftc.agent.org/library/abstract/ac1998b.htm

-Fleicher .A. Felsenstien .D. ( 2004 ). Support For Rural Tourism, Does it Make  a Difference?. A annals of Tourism Research, 27(4). 1007-1024.from,

-Hon dale. B.W. (2004). Extension and Tourism development.

        Journal of extension, 28(2), from,      http://www.joe.org/joe/1990

-Oneill .A.C. (2002).  What Globalization Means for Ecotourism : Managing Globalization Impact on Ecotourism in Developing Countries.

-Pina .I.P.A. ( 2004 ). Rural Tourism Demand by Type of Accommodation. Journal of Management Tourism, June,

-Ryan .C. (1991 ). Recreational Tourism :  a Social Science Per Spictive. LONDEN: Routtedy

-Sharpley .j. & Richard ( 1997 ). Rural Tourism : An Introduction. P 4

-Unwin .J. ( 1996 ). Tourism development in  Estonia. Journal of Management Tourism, 17(4).265-267

-WTO (1996). What Tourism Managers Need To Know. A Practical Guide to the Development and Use of Indicators of Sustainable Tourism. Madrid: WTO.

نویسنده مقاله:صاحب غمگین

غار گمیشان

اين غار در روستاي خانه سر در 5 كيلومتري شهر نكا و 20 كيلومتري بهشهر قرار دارد و از سال 1367 مورد بررسی باستان شناسان قرار گرفته است. قدمت غار گميشان به 14 تا 15 هزار سال قبل يعني به عصر فراپارينه سنگي برمي گردد. كاوشگران با هدف گاه نگاري، تعيين قدمت، طبقه بندي مصنوعات سنگي، بازسازي اقليم و مطالعه رژيم غذايي ساكنان اين منطقه تحقيقات خود را در اين محوطه تاريخي آغار كرده اند . تاکنون 40 هزار تکه استخوانی ، 30 هزار دست ابزارهای سنگی که به عنوان ابزار به کار می رفت و تعدادی سفال در لایه های بالایی کشف شد که می تواند جوابگوی بسیاری از سوالات در خصوص شیوه و نحوه زندگی مردم این منطقه باشد.

معرفی روستای بهزاد کلا

روستای بهزاد کلا در 7کیلومتری شهرستان نکا در ضلع شمال شرقی از بخش مرکزی دهستان قره طغان واقع شده است .این روستا دارای 1018نفر جمعیت و 276 خانوار می باشد . شغل اصلی اهالی این روستا دامپروری و کشاورزی می باشد که حدود 600 هکتار اراضی کشاورزی دارد که بیشتر ارقام آن را برنج، گندم ،جو، کلزا و مرکبات تشکیل می دهد. این روستا در دوران جنگ تحمیلی دارای سه شهید از جمله : شهیدبابایی ،شهید هاشم پور و شهید واحدی و یک نفر شهید گمنام و یک جانباز و آزاده می باشد . این روستا دارای امکاناتی چون خانه بهداشت ،مهد کودک ،مسجدجامع،مسجد صاحب الزمان می باشد.

معرفی روستای سیکا

سیکا، روستایی است از توابع بخش هزارجریب شهرستان نکا در استان مازندران است. این روستا در دهستان استخرپشت قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۲۰۴ نفر (۴۶خانوار) بوده‌است. این روستا از اماکن مهم گردشگر پذیر منطقه هزار جریب بوده که در منطقه جنگلی کوهستانی و ییلاقی استخر پشت بر روی کوه های ببر چشمه واقع شده است . وجود آب آشامیدنی خنک ، سرویس بهداشتی ، کلبه هایی برای اقامت مسافرین ، برق سیار و… در مرکز جنگل و ارتفاعات انبوه مسافران را از سایر نقاط کشور به خود می کشاند. بسیاری از مردم شهرها و روستاهای اطراف برای طبیعت گردی و نیز برای در امان ماندن از گرمای تابستان به اینجا مسافرت می کنند در سال های اخیر به خصوص ایام تعطیلات فصل تابستان ، جنگل منطقه مملو از جعمیت برای اقامت موقت درشب ها و روزهای متوالی می شود . جنگل های انبوه و استثنایی روستای سیکا از منحصر به فرد ترین و انبوه ترین جنگل صنعتی کشور (گونه ی راش ) است. منظره جنگل های بسیار تنومند و زیبا توجه بسیاری را به خود جلب می کند . در ضلع جنوبی روستا رودخانه ای زیبا جاری است که به دره ببرچشمه معروف است . این رود خانه در مسیر خود آبشارهای کوچک پشت سر هم زیادی دارد که از جذابیت خاصی بر خوردار است و به سمت جنوب و کیاسر جریان دارد.

دریاچه استخر پشت

این درياچه در جوار روستای استخر پشت شهرستان نکا، ميان دره رودخانه زارم، به صورت گودالی بزرگ و دايره‌ای شكل قرار گرفته كه پيرامون آن پوشيده از مزارع برنج و نيزار است. وسعت حوضچه مركزی آن بيش از نيم هكتار و حاشیه آن در حدود 6 هكتار است. اطراف اين درياچه محوطه‌ای برای اقامت و استقرار وجود دارد که فاقد امكانات خدماتی است. دسترسی به آن از مسير يک جاده جنگلی بسيار زيبا از شهر نكا صورت می‌گيرد.

آبشار زنگت

آبشار زنگت دراستان مازندران واقع است. این آبشار در جنوب روستای زنگت پایین و در منطقه ای جنگلی قرار گرفته است. ارتفاع آبشار در حدود 20 متر و آبشاری پله ای است. ارتفاع آبشار از سطح دریا در حدود 1170 متر است. زنگت پایین، روستایی از توابع بخش هزارجریب شهرستان نکا، دهستان زارم در استان مازندران است. آبشار پس از جاری شدن از ارتفاعات جنوبی روستا به رودخانه زارم رود میریزد. این منطقه دارای پوشش جنگلی انبوع و فراوانی نظیر درخت ممرز ، ال، کچف، شمشاد، بلوط، انجیلی، شیردار، مرس(راش)، ازگیل وحشی، آلوچه وحشی ، زرشک کوهی، سیب وحشی، ولیک، تلکا، بارانک جنگلی می باشد وهمچنین دارای پوشش گیاهان زینتی نظیر گل شقایق، گل رز، گل بنفشه، زعفران وحشی،… و گیاهان دارویی نظیر گل گاوزبان، گل آویشن، اسفنج، و گونه های فراوانی از گونهای وحشی است. برای دسترسی به آبشار باید از شهرستان نکا به چلمردی سپس صفا میان، ولدیمه و در آخر زنگت پایین رفت.

آبشار گوکشان

آبشار گوکشان (لیمونده) در استان مازندران واقع است. آبشار گوکشان (گاوکشان) در کیلومتر75 شهر نکا و در دره ای به همین نام و بین روستاهای «درمزار» و «لیمونده» واقع شده است. آب این دره از چشمه ی کوه «ترشیدو» و همچنین از چشمه های واقع در دره مذکور سرچشمه می گیرد. در گذشته ی نه چندان دور آبشار معروفی نیز در قسمتهای فوقانی دره جریان داشت که بدلیل لوله کشی آب به روستای لیمونده آبشار نامبرده خشک شده است. جهت دسترسی به این آبشارها لازم است دره ی صعب العبور را طی کنید.

آبشار سه کیله

آبشار سه کیله در استان مازندران واقع است. این آبشار در 3 کیلومتری شرق روستای سه کیله روستای سـه کیله در منطقـه پی رجه و در فاصله 18 کیلومتری شهرستان نکاء قرار دارد. ارتفاع آبشار در حدود 30 متر و از بالای صخره بیرون زده ای آب را به صورت قطرات ریز آب به پایین میریزد.از روستاهای اطراف می توان به درویشان ، کُرداب و اُکِرکا اشاره کرد .اطراف روستای سه کیله پوشیده از درختان جنگلی می باشد. در میان این جنگلها و در قسمت شمالی روستا رودخانه مهربان رود قرار دارد که در فصل تابستان پذیرای مسافران زیادی است.

همچنین آب معدنی قُرمَرَض در مسیر روستای سه کیله قرار دارد. این چشمه زلال که امروزه از آن به عنوان تفریحگاه هم استفاده می شود برای برخی امراض کلیوی مفید است و در طول سال مسافران و گردشگران زیادی از شهرها و استانهای اطراف از این منطقه جنگلی دیدن می کنند .

در دل این جنگلهای سرسبز چشمه های زیادی از جمله : چشمه 10 متری ، 4 متری و سَیِدمیولی وجود دارد که منطقه 4 متری و سَیِدمیولی بعلت قرارگرفتن در کنار جاده اصلی به عنوان تفریحگاه هم مورد استفاده قرار می گیرد. چشمه های دیگری هم در داخل روستا وجود دارد.از میان آنها می توان به سیما چشمه ، هَلی چشمه ، کَندِل چشمه ، فتحعلی چشمه و اِفرا بِن چشمه نام برد که آب آشامیدنی روستا از همین چشمه ها تأمین می گردد. از آبشارهای نزدیک به این منطقه میتوان به آبشار روستای درویشان واقع در شرق این منطقه اشاره کرد.

آبشار اسپه او

آبشار اسپه او در موقعیت جغرافیایی N363600 E534628 در استان مازندران واقع است. این آبشار در نزدیکی روستای پاسند در منطقه هزار جریب نکا واقع است. از جمله جاذبه‌های طبیعی این روستا جنگل‌های سر سبز و خوش آب و هوای آن است و می‌توان از چشمه و آبشار اسپه او به عنوان یکی از شگفتی‌های طبیعت و نعمت‌های طبیعی این منطقه نام برد.
برای رسیدن به این آبشار باید چند کیلومتری به شهر بهشهر مانده با دیدن تابلوی روستای پاسند در سمت راست جاده گرگان – ساری در اولین بریدگی جاده دور زده و بعد از گذر از ورودی روستا از ورودی دوم که ورودی جنگل پاسند می باشد از طریق جاده بسیار زیبا و جنگلی روستای پاسند پس از 30 دقیقه به رودخانه (نکاء ) رسید و از این نقطه به بعد با پای پیاده در راستای خلاف جهت رودخانه (به سمت شرق) حرکت نمود – قسمتهائی از این مسیر از داخل رودخانه میگذرد لذا پیمایش مسافت تقریبا دو ساعته این آبشار بسیار مفرح و لذت بخش است.
آبشار اسپه او به صورت پلکانی و کاسه ای بوده و منظره بسیار بی نظیری دارد. صد ها حوضچه آهکی در 7 طبقه که در طول سالیان متمادی ایجاد شده باعث ایجاد آبشار شده اند. قسمتهائی از مسیر این آبشار از داخل رودخانه میگذرد لذا پیمایش مسافت تقریبا سه ساعته این آبشار بسیار مفرح و لذت بخش شده است. اين آبشار زيبا و ديدني با ارتفاع بيش از 30 متر، از چشمه اي از دل كوه سياخاني سرچشمه مي گيرد و به رودخانه نکا رود میریزد.

آبشار دزده

آبشار دزده در موقعیت جغرافیایی N363511 E532157 در استان مازندران واقع است. این آبشار در 3 کیلومتری غرب روستای درویشان قرار دارد که نیمی از این مسیر در میان مزارع و مراتع و نیمی در میان جنگل درختان پهن برگ همراه با شیبی ملایم قرار دارد. درویشان، روستایی از توابع بخش هزارجریب شهرستان نکا است. برای دسترسی به این روستا ابتدا وارد جاده نکا-پایین زرندین شده و با ادامه مسیر به روستای بالازرندین میرسید. از این روستا به سمت منطقه غارمرض ادامه مسیر داده تا به روستای سه کیله برسید و وارد جاده فرعی شده تا به روستای درویشان برسید. این آبشار از جمله آبشارهای پرآب منطقه است که حوضچه آن عمق زیادی دارد. آبشار از میان 2 صخره سنگی از ارتفاع 5 متری بهه پایین میریزد و حوضچه سنگی آن بیش از 15 متر ارتفاع دارد. از جمله آبشارهای منطقه میتوان به آبشار سه کیله اشاره کرد که ارتفاع طیادی دارد و از بالای صحره بیرون زده ای به پایین میریزد.

معرفی روستای کچپ محله

روستای کچپ محله در منتهی الیه شرقی دهستان سخت خوش دربخش هزار جریب شهرستان نکا واقع شده است این روستا از شمال به روستای ولام ده از شرق متصل به روستای آکرد ازغرب به اسماعیل محله و از سمت جنوب به روستای رودبارمحله و سفیدکوه ارم متصل می باشد. این روستا 193خانوار دارد که جمعیت ثابت آن 971 نفر و جمعیت شناور آن به 1600نفرنیز افزایش می یابد .شغل بیشتر مردم این روستا کشاورزی و دامداری می باشد. کشت گیاهان دارویی خصوصا گل گاو زبان در این منطقه از رونق خاصی برخوردار است . روستای کچپ محله در گذشته ی دورمعروف به ترکار بوده که بعدها به سادات محله تغییر نام داده اما در حال حاضر به علت قرارگرفتن برروی تپه ای که دورتادور آن پر از درخت کچپ است کچپ محله معروف شده است.

DCF compatable JPEG Img

DCF compatable JPEG Img

معرفی روستای آکرد

روستای آکرد در تقسیمات کشوری وزارت کشور از روستاهای توابع هزار جریب (زارم رود) شهرستان نکا و استان سرسبز مازندران است این روستا از مردمی مهمان نواز و مهمان دوست برخوردار است که زبان زد خاص وعام می باشد روستای اکرد دارای 77خانوار و تعداد372 نفر جمعیت می باشد که شغل اکثر مردم روستا کشاورزی و دامپروری است این روستا با افتخار شش شهید در راه ایمان واسلام فدا کرده است روستای اکرد روستایی سرسبز دارای چشمه های خود جوش فراوان که معروف ترین انها حسندا چشمه کناکرد (کهنه آکرد یا کنار آکرد) قل قلی و جرجری چشمه و… می باشد که در میان جنگل های انبوه و بکر و سربه فلک کشیده ی روستا قرار دارد که سالانه میزبان صدها توریست از استان می باشد

معرفی روستای سه کیله

روستای سه کیله از توابع بخش مرکزی شهرستان نکا در 17 کیلومتری ضلع جنوبی نکا واقع می باشد روستای زیبای سه کیله از شمال به روستای بالازرندین ، از جنوب به روستای اوکرکا ، از غرب به روستای درویشان و از شرق به جنگل و رود مروان وصل می باشد. چشمه زیبای هلی چشمه در روستای زیبای سه کیله صدها سال می باشد که آب این روستا و روستاهای همجوار را تامین می کند. آبشار شش ریتک در دل زمین و از میان قلوه سنگ ها می جوشد و باعث رونق کشاورزی و آبادی روستا می شود. روستای زیبای سه کیله را به خاطر بسپارید.

معرفی روستای سوچلماء

سوچلما، روستایی است از توابع بخش هزارجریب شهرستان نکا در استان مازندران ایران. فاصله روستا از شهرستان نکا 50 کیلومتر می باشد .این روستا در دهستان استخرپشت قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۵۱۹ نفر (۱۳۹خانوار) بوده‌است. شغل اصلی اهالی روستا دامداری و کشاورزی می باشد . روستای سوچلما دارای مناظر دیدنی و چشم انداز زیبا می باشد . کوه ، جنگل ، چشمه و رودخانه به همراه مراتع زیبا از جمله دیدنی های روستای سوچلما می باشد . روستای سوچلما یکی از روستاهای تاثیر گذار در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و اقتصادی شهرستان و شاید حتی استان می‌باشد. از لحاظ مواهب و چشم انداز طبیعی، اگر این روستا را یکی از بهترین‌ها نامید، اغراق نیست. از لحاظ اجتماعی مهمان نوازی مردمان بااصالت، باکرامت، با سخاوت این دیار زبانزد عام و خاص است. از لحاظ فرهنگی و مذهبی یکی از روستاهای پیشرو دراین عرصه می‌باشد، به طوری که در اعیاد و سوگواری‌ها علی‌الخصوص در جشن نیمه شعبان و ایام محرم با حضور نماینده ولی فقیه، به عینه می‌توان اهتمام آنان را در هرچه با شکوه تربرگزار نمودن اینگونه برنامه‌ها که نشان ازفرهنگ بالای مردمان این روستا به ویژه جوانان مومن است را مشاهده نمود. از لحاظ اقتصادی تا حدودی می‌توان ادعا نمود که ۸۰٪ اقتصاد مردم این روستا، مبری از اقتصاد شهری می‌باشد و مردم سختکوش پرتلاش از طریق کشاورزی و دامداری و باغداری اقتصاد خانوار خویش را تامین می‌نمایند.

زمین‌گردشگری یا ژئوتوریسم

زمین‌گردشگری یا ژئوتوریسم:

زمین‌گردشگری یا ژئوتوریسم (به انگلیسی: Geotourism) از دو بخش ژئو و توریسم تشکیل شده‌است بخش ژئو جاذبه‌های زمین شناسی، ژئومورفولوژی و میراث معدن‌کاری را شامل می‌شود و بخش توریسم آن به عنوان موضوعی چند رشته‌ای، تمامی زیرساختهای صنعت گردشگری از جمله تفسیر، مدیریت، اقامت، تورها و… شامل می‌شود و برخلاف اکوتوریسم که جاذبه های طبیعت جاندار را در مرکز توجه قرار داده است، این صنعت بطورکلی با جاذبه های طبیعت بی جان سروکار دارد.

مخاطبان ژئوتوریسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمین شناسی و ژئومورفولوژی، بلکه گردشگران عادی و علاقمندان طبیعت هستند. در جریان فعالیت‌های ژئوتوریسمی، بازدیدکنندگان ضمن بازدید از پدیده‌های زیبا و ویژه زمین شناسی و ژئومورفولوژی، با مبانی پیدایش آنها آشنا شده اهمیت وجودی آنها را درمی‌یابند.
زمین گردشگری در جهان بصورت اولیه توسط آدام سدویک در انگلستان آغاز شد و تاریخ این اقدامات اولیه به قرن ۱۷ و ۱۸ انگلستان بازمی گرددو بصورت آکادمیک در جهان امروزی به سال ۱۹۹۵ میلادی یعنی تاریخ ارائه نخستین تعریف ژئوتوریسم درجهان توسط تام هوز از انگلستان بازمی گردد وی ژئوتوریسم را بازدید زمین شناختی و ژئومورفولوژیک نه بصورت صرفا زیبایی شناختی بلکه فراتر از این نگاه بطور مفصل تعریف کرد؛ موضوع گردشگری زمین شناختی و حفظ میراث زمین رسما از زمانی مطرح شد که یونسکو با معرفی یک عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان ژئوپارک از سازمان‌ها و مراکز زمین‌شناسی کشورهای مختلف دعوت به همکاری در این زمینه نموده‌است. ورود واژه طبیعت بی جان برای تمییز ژئوتوریسم از اکوتوریسم و سپس به تعریف ژئوتوریسم در ایران از سال ۱۳۸۵ و در جهان از سال ۲۰۰۹ میلادی توسط بهرام نکوئی صدری افق دید محققان را به صنعت ژئوتوریسم و بخش نادیده انگاشته شده طبیعت، یعنی طبیعت بی جان وسیعتر ساخت و فصل جدیدی از توسعه مفاهیم این صنعت و حفاظت از آن در ایران ایجاد نمود.
در جهان مدرن امروزی تام هوز از انگلستان نخستين تعريف علمي خود رااز ژئوتوريسم در سال ۱۹۹۵ بصورت ذيل ارائه كرد:« ژئوتوریسم ارائه امکانات خدماتی و تفسیری به منظور قادر ساختن گردشگران به کسب دانش و درک زمین شناسی و ژئومورفولوژی (با مشارکت آنها در توسعه ی علوم زمین)، فراتر از درک صرفاً زیبایی های محض یک مکان است» .

نخستین و معتبرترین تعریف زمین گردشگری ارائه شده در ایران در سال 1388 به قرار ذیل است :

گردشگری دانش محوری است که از تلفیق میان رشته‌ای صنعت گردشگری با حفظ و تفسیر جاذبه‌های طبیعت بی جان – همراه با مسایل فرهنگی مرتبط با آنها – در قالب ژئوسایت به عموم مردم بوجود می آید. این تعریف یکی از چهار تعریف معتبر جهان می باشد و سه تعریف دیگر از برزیل، استرالیا و انگلستان ارائه شده اند.

تعریف نشنال جئوگرافی:

جاناتان تورتولوت- سردبیر مجله مسافران ملی جغرافیایی (نشنال جئوگرافی)و روزنامه نگار و عکاس بخش توریسم پایدار – هرنوع میراث را به شرط استفاده پایدار برای ارتقاء رفاه مردم و هویت مکانی ژئوتوریسم نامگذاری کرده است و افزودن پیوند ” ژئو” بصورت حربه تبلیغاتی برای جلب نظر جامعه آمریکا به مفهوم پایداری بوده است مضمون این تعریف فقط در ایالات متحده امریکااز سال ۲۰۰۲ میلادی گسترش یافته است و در سطح جهانی در میان زمین شناسان و ژئومورفولوژیست‌ها فاقد اعتبار علمی است.

گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع زمین گردشگری و توسعه گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که ژئوسایت مورد بازدید برای نسل‌های آینده حفظ و قابل استفاده باشد.
توسعه پایدار بر سه اصل پایداری بوم شناختی، پایداری اجتماعی – فرهنگی و پایداری اقتصادی است. پایداری بوم شناختی تضمین کننده آن است که توسعه با حفظ فرایندهای اساسی زیست محیطی، تنوع و گونه‌های زیستی سازگار باشد. پایداری اجتماعی – فرهنگی تضمین می‌کند که توسعه با فرهنگ و ارزش‌های مردمی که متأثر از آن هستند، سازگار بوده و هویت جامعه را حفظ کند و پایداری اقتصادی تضمین می‌کند که توسعه واجد کارآیی اقتصادی بوده و منابع به ترتیبی اداره بشوند که بتوانند پشتیبان نسل‌های آینده باشد.

گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که محل مورد بازدید برای نسل‌های آینده هم همان‌طور باقی مانده و قابل استفاده باشد.

گردشگری روستایی:

چکیده:

 در عصر حاضر صنعت گردشگری به عنوان بزرگترین صنعت جهان امروز و یکی از ارکان توسعه پایدار معرفی می شود. توریسم اشکال مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین از توریسم با عنوان توریسم روستایی، با هدف توسعه پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی، بعنوان ابزاری جهت توسعه اقتصادی و اجتماعی و یکی از مهمترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی تجسم یافته است که با تاثیرگذاری در سه بعد پایداری اقتصادی، اجتماعی و محیطی ضمن جلب مشارکت جامعه محلی در توسعه اقتصاد ملی با پتانسیل حفظ و حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست باعث پایداری محیطی می شود. در بعد اقتصادی، گامی جهت کاهش فقر با توسعه مراکز اشتغال کوچک، افزایش و تغییر شکل منابع در معرض خطر به سمت منابع پربازده و همراه با سودمندی و توزیع درآمد برمی دارد و در بعد اجتماعی نیز باعث کارآفرینی و جلوگیری از مهاجرت، ارتباطات بیشتر روستاییان با سایر جوامع و فرهنگ های متنوع و شناساندن هویت محلی و رفاه و نهایتا ایجاد توسعه پایدار روستایی می گردد. هدف توسعه پایدار روستایی گسترش امکانات و بهبود شرایط زندگی نسل کنونی و نسل های آتی اقشار آسیب پذیر روستایی است. در این مقاله نیز با توجه به اهمیت موضوع ، سعی شده است که ضمن تعریف مفاهیم توریسم روستایی و توسعه پایدار به بررسی نقش گردشگری روستایی به عنوان یکی از راهکارهای توسعه پایدار پرداخته شود. این مقاله از طریق مطالعه اسناد و منابع کتابخانه ای انجام گرفته است.
واژگان کلیدی: توریسم، توریسم روستایی، توسعه پایدار، توسعه پایدار روستایی

مقدمه:

 تنوع بخشی به اقتصاد، بالا بردن شاخص های توسعه ی انسانی، مشکلات ناشی از صنعتی شدن و آلودگی بیش از حد استاندارد شهرها به ویژه شهرهای بزرگ، مهاجرت های روستایی، افزایش بهره وری و کارآمدی نیروی انسانی، اشتغال زایی، تعامل فرهنگ ها و گفتمان ها، حفظ محیط زیست، و در مجموع توسعه ی پایدار از دغدغه هایی است که جهان امروز با آن روبرو است. هر یک از کشورها در هر سطحی از توسعه در تلاشند که پاسخ لازم به دغدغه های مذکور را بیابند. در این میان، کشورهایی که به متنوع سازی اقتصاد روی آورده اند و می خواهند خود را از اقتصاد تک پایه ای برهانند در جستجوی شناخت راه های آن یا خلق را ه ها و روش های جدیدند. یکی از این روش ها گردشگری است که اغلب کشورها به ویژه کشورهایی که به لحاظ موقعیت مکانی از این مزیت برخوردارند، آن را در برنامه های توسعه ی ملی خود گنجانده اند تا از این طریق بتوانند فرآیند توسعه ی ملی خود را سرعت بخشند. توریسم انواع مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین و گزیداری از توریسم با عنوان توریسم روستایی، با هدف توسعه پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی، بعنوان ابزاری جهت توسعه اقتصادی و اجتماعی و یکی از مهمترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی ارتقاء یافته است. از انواع مهم و در حال رشد تورسیم، توریسمی است که مربوط به روستا و مناطق روستایی می باشد. تورسیم وابسته به روستا در کشورهایی که دارای صنعت توریسم رشد یافته ای هستند به شدت در حال رشد و گسترش می باشد.(Walpole & Goodwin, 2000). با توجه به ویژگی بارز گردشگری روستایی به مثابه یکی از مردمی ترین اشکال گردشگری، می توان انتظار داشت که این صنعت از یک سو به رشد اقتصادی و تنوع فعالیت های روستایی و از سوی دیگر با جذب مازاد نیروی انسانی ، به ایجاد اشتغال و درآمد زایی برای ساکنان روستاها کمک کند و فرصتی برای توسعه همه جانبه قلمداد شود.(سبزیان ملایی و خسروی پور، 1391، 2). سکونتگاه های روستایی، به خصوص در کشورهای جهان سوم که نزدیک به 2/1 جمعیت این گونه کشورها را در خود جا داده اند، با مسائل و مشکلات حادتری از قبیل: مهاجرت های روستایی، پایین بودن سطح اشتغال، پایین بودن سطح بهره وری در بخش کشاورزی ، فقدان یا کمبود زیربناهای رفاهی و خدماتی مواجه اند. این در حالی است که تعداد قابل توجهی از این گونه سکونتگاه ها به لحاظ موقعیت مکانی و داشتن عناصر مهم جذب گردشگر، مانند مناظر طبیعی، آثار باستانی، تنوع اقلیمی، آداب و سنن اجتماعی، زمینه های مناسبی برای توسعه ی فعالیت های گردشگری دارند. بدون شک دست یابسی به چنین هدفی مستلزم شناخت فرآیند گردشگری، طبقه بندی رویکردها، سیاست ها و آثار اجتماعی-فرهنگی، زیست محیطی و اقتصادی است، تا با یک پشتوانه ی علمی وآگاهی از آثار مثبت و منفی این پدیده در جهان و ایران، به انتخاب یک راهبرد منطقی واقع گرا توام با برنامه ریزی و مدیریت صحیح گردشگری در چهارچوب فرآیند توسعه ی همه جانبه و پایدار دست زد. بسیاری از ساکنین شهری علاقه مند هستند که از محیط شلوغ و آلوده ی شهری به محیطی آرام و پاکیزه بروندبه همین دلیل بسیاری از افراد برای حفظ سلامتی و آرامش خاطر گردش در مناطق روستایی را انتخاب می کنند و تجربه های تازه ای را در زندگی خود کسب می نمایند.( رجبی، 1390)
در این تحقیق سعی شده به شناسایی مفهوم گردشگری روستایی با رویکری به گردشگری پایدار نگریسته شود.
مبانی نظری تحقیق:
روستاها به دلیل ویژگی ها و ماهیت وجودشان به طور مستقیم به طبیعت پیرامون خود وابسته و متکی هستند به طوری که تغییرات در این بستر مکانی در گذر زمان شکل می گیرد و در فضایی جغرافیایی مبتنی بر کنش متقابل میان عوامل و روندهای طبیعی ـ اکولوژیک و اجتماعی ـ اقتصادی ـ سیاسی را خلق می نماید، بنا به درجه ی تغییرات و دگرگونی های روستایی بخش هایی از فضای درونی و بیرونی روستا شکل طبیعی و بکر خود را حفظ می نماید، همین ویژگی روستا برنامه ریزی اکوتوریسم را در چنین محیطی امکان پذیر می سازد. کنفرانس جهانی توریسم، توریسم روستایی را شامل انواع گردشگری با برخورداری از تسهیلات و خدمات رفاهی در نواحی روستایی می داند که امکان بهره مندی از منابع طبیعی و جاذبه های طبیعت را همراه با شرکت در زندگی روستایی ( کار در مزرعه و کشاورزی ) فراهم می آورد. توریسم روستایی، توریسم زراعی و کشاورزی را نیز در بر می گیرد و موزه ای از ارائه ی خدمات و تسهیلات خدماتی مانند اسکان، پذیرایی ، امکانات، وسایل سرگرمی، برپایی جشن ها و مراسم محلی، تولید و فروش صنایع دستی و محصولات کشاورزی را نیز دربر دارد.( مراد نژاد، 1381: 52)
گردشگری روستایی به عنوان یک فعالیت تفریحی، اجتماعی، در نیمه ی دوم قرن هجدهم در انگلستان و اروپا ظاهر شد. قبل آن هم مناطق روستایی مورد استفاده فعالیت های تفریحی قرار گرفته بودند اما شرکت در این فعالیت های تفریحی محدود به اقشار برتر جامعه بوده است. در قرن نوزدهم و بیستم به دلیل توسعه ی حمل و نقل و سهولت جابه جایی راهیابی به مناطق روستایی آسان شد. رشد سریع تقاضا برای گردشگری روستایی از سال 1945 آغاز شد البته در همین زمان گردشگری روستایی شاهد رشد برجسته ی گردشگری بین المللی شاهد رشد جمعیت بوده و افزایش تقاضا برای گردشگری روستایی تا اندازه ای منجر به توسعه ی گردشگری شد.( شارپلی، 1380: 53)
بیان مساله:
اصول کلی در گردشگری روستایی را می توان به شاخه های زیر تقسیم نمود:
1. تفریحی : گسترش تفریحات گردشگران در روستا باید بر اساس فعالیت هایی باشد که نمایان گر روستا و زیبایی ها، فرهنگ، تاریخ و حیات وحش آن می باشد.
2. توسعه: توسعه ی روستا باید حفظ محیط زیست و اهداف تفریحی را تقویت کند به طور مثال می تواند استفاده ی بهتری از مکان های تاریخی داشته باشد تا مکمل درآمدهای حاصل از زمین های کشاورزی باشد و این مهم با احیای زمین های متروک و ایجاد فرصت های جدید برای دسترسی به روستا حاصل می شود.
3. اقتصاد روستایی: سرمایه گذاری در گردشگری روستایی باید از اقتصاد آن حمایت کند با این حال باید در مناطق وسیع کم جمعیت صورت گیرد تا از انبوهی جمعیت و خسارات ناشی از فرسایش منابع طبیعی و استفاده ی بیش از حد آن ها جلوگیری شود و موجب گسترش اقتصاد و فواید دیگر شود.
4. حفظ محیط زیست: کسانی که از گردشگری روستایی سود می برند باید در حفظ آن سهیم باشند وبا حمایت های سیاسی و عملی از محیط زیست و اجرای سیاست ها و برنامه های تفریحی،کیفیت آن را بهبود بخشند.
5. بازاریابی: تبلیغ و اطلاع رسانی در مورد صنعت گردشگری باید فهم مردم را نسبت به آن عمیق کند تا استفاده ی بهینه از روستا منجر به درک و لذت بردن از آن ها شود.(شارپلی، 1380: 23).
6. طرح ریزی: برنامه ریزی و اداره ی توسعه ی جدید گردشگری باید با منظره توازن داشته باشد و هر جا که ممکن است آن را گسترش دهد.

گردشگری روستایی :
روستا به عنوان یک مکان اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، زیستگاه جماعتی از مردم در خارج از محدوده شهرهاست که دارای هویت تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی مخصوص به خود می باشد(امیری، 1390).
اساس توسعه گردشگری در نظر داشتن رابطه ای است که میان سه جزء گردشگران، مقصد و جامعه میزبان برقرار است. این رابطه می تواند سنجیده، پویا و سازنده و یا مخرب باشد. از یک طرف گردشگری می تواند با مشارکت در اشتغال زایی و ایجاد درآمد، اقتصاد جوامع محلی را احیا کند و نیز می تواند در تقویت فرهنگ محلی سهیم باشد و در حفظ محیط زیست یا بازسازی محیط زیست و ساخته دست بشر تغییر ایجاد کند. از طرف دیگر گردشگری قادر است اقتصاد محلی را جلو بیاندازد و کیفیت زندگی و محیط زیست جوامع محلی را پایین بیاورد. بنابراین هدف گردشگری روستایی این است که با حفظ منابع طبیعی در دراز مدت بین این سه جزء تشکیل دهنده گردشگری اعتدالی موزون برقرار کند. (شارپلی، 1380: 121). مشارکت جامعه در گردشگری جزء ضروری توسعه گردشگری پایدار بویژه در زمینه گردشگری روستایی است. (همان: 123)
برخی از تعاریفی که تاکنون برای توریسم روستایی ارائه شده اند بدین شرح می باشد:
گردشی توام با مسئولیت به نواحی روستایی است است که باعث حفظ محیط زیست و توسعه رفاه جوامع محلی می گردد(Lai & Nepal, 2006).
توریسم روستایی را هر شکلی از توریسم که نشان دهنده نوعی از زندگی روستایی، هنر، فرهنگ و میراث فرهنگی در مکان های روستایی باشد و به موجب آن سودآوری برای جوامع محلی هم به لحاظ اقتصادی و هم اجتماعی به همراه داشته باشد و نیز تعاملاتی را بین گردشگران و افراد محلی به منظور توسعه تجربه بیشتر و تبادلات فرهنگی و اجتماعی ایجاد نماید تعریف نمود. گرشگری روستایی باید به عنوان بخشی از فرآیند توسعه روستایی که یکی از مفاهیم و اشکال توسعه پایدار است، مورد توجه قرار گیرد.( محمدی و حیاتی، 1391: 6).
این نوع گردشگری در محیط روستایی انجام می پذیرد، در این نوع گردشگری می توان به فعالیت هایی نظیر دیدن مزارع روستایی، رسیدن به آرامش در محیط روستا، گشت و گذار در طبیعت، داد و ستد با روستاییان و غیره اشاره نمود. اهداف این نوع گردشگری زمینه های اقتصادی، اجتماع یو فرهنگی می باشند. گردشگری روستایی از نظر فعالیت به دو نوع تفکیک می شود:
1. گردشگری با تکیه بر کشاورزی در مزرعه: کشاورزی و دیگر فعالیت های مربوط به آن حول محور اصلی این نوع از گردشگری را شکل می دهد که به آن گردشگری کشاورزی نیز گفته می شود.
2. گردشگری بدون تکیه بر کشاورزی و خارج از مزرعه: محور فعالیت ها چیزی غیر از فعالیت های کشاورزی است مانند گشت و گذار در طبیعت، حضور در روستا، دوچرخه سواری، اسب سواری و غیره(ظهرابی، 1385).
اساس توریسم روستایی، ترکیب محیط زیست روستایی، فعالیت های مزرعه و فرهنگ های خاص موجود در روستا بمنظور فراهم نمودن گردشگری و تنوع برای گردشگران و ایجاد فرصتی برای افراد محلی در جهت کسب درآمد بیشتر، ایجاد اشتغال و آشنایی با فرهنگ های مختلف و ایجاد ارتباط با سایر افراد روستای خود می باشد و ایجاد این فرصت بدون تخریب محیط زیست طبیعی مد نظر است (محمدی و حیاتی، 1391: 7).
مفهوم توسعه ی پایدار گردشگری روستایی
در عصر حاضر، گردشگری و اقتصاد گردشگری در حال تبدیل شدن به یکی از سریع ترین صنایع رو به رشد جهان، ابزاری برای ایجاد درآمد ملی، از اصلی ترین ارکان اقتصادی جهان و نیز از مفاهیم، اشکال و ارکان توسعه ی پایدار قلمداد می شود. از طرفی گردشگری اشکال مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین و گزیداری از گردشگری با عنوان گردشگری روستایی، با هدف توسعه ی پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی و به عنوان ابزاری برای توسعه ی اقتصادی و اجتماعی و یکی از مهم ترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی ارتقا یافته است. هر چند که گردشگری روستایی در مجموع موضوع جدیدی نیست اما اهمیت آن و نقشی که در توسعه ی پایدار جوامع محلی ایفا می کند، به تازگی مورد تایید قرار گرفته است. (داس ویل، 1386: 10). این در حالی است که با آنکه مفاهیم توسعه ی پایدار از دهه ی 1980 به بعد در نوشتارهای توسعه ی جهان به طور گسترده مورد توجه صاحب نظران واقع شده، اما توجه به گردشگری پایدار از دهه ی 1960 با شناسایی تاثیر بالقوه ی گردشگری انبوه و توجه به تاثیر فعالیت های گردشگری بر اقتصاد، محیط زیست و فرهنگ نقاط توریستی در مناطق میزبان آغاز شد. این روند در دهه ی 1970 با شکل گیری و پیدایش مفهوم گردشگری سبز که بر اساس آن، ارزش سرمایه های طبیعی و میزان خسارت ها و آسیب های وارد آمده بر محیط زیست برآورد می شود- ادامه یافت و بیش تر بر حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگی و سایر منابع گردشگری بر استفاده ی دائم نسل فعلی و نسل های آینده معطوف گردید. به دنبال این تلاش ها اصطلاح و مفهوم گردشگری پایدار به عنوان تنها راه نجات طبیعت و انسان نمود پیدا کرد. رهیافت گردشگری پایدار، گردشگری را در غالب مرزها بررسی می کند و رابطه ی مثلث وار میان جامعه ی میزبان و سرزمین آن را از یک سو و جامعه ی میهمان یعنی گردشگران را از سویی دیگر با صنعت گردشگری برقرار می سازد و قصد دارد فشار و بحران موجود بین سه ضلع مثلث را تعدیل و در طولانی مدت موازنه ای را برقرار سازد.(قادری، 1382: 135).
توسعه پایدار روستایی عبارت است از وحدت میان ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیست محیطی به منظور بالا بردن سطح معیشت و رفاه مردم روستایی است. در توسعه پایدار روستایی توجه به عوامل زیست محیطی از اهمیت بسیاری برخوردار می باشد. (محمدی و حیاتی، 1391: 7).
لازم به ذکر است جوامعی که صنعت توریسم روستایی و کشاورزی در آن رواج دارد و به موفقیت هایی از این راه رسیده اند جوامعی هستند که افراد در فعالیت ها و پروژه ها کنترل و مشارکت دارند و قسمت عمده منافع در جامعه مورد نظر باقی می ماند. اعضاء جامعه خود درگیر پروژه ها می ش.ند و منافع نیز باید به آنان اختصاص یابد و بر اساس مشارکت داوطلبانه این امر صورت می گیرد(Li, 2005).
همه این موارد نشان دهنده یک رابطه قوی بین توریسم روستایی با توسعه پایدار می باشد و یکی از راهکارهای اساسی برای توسعه مناطق روستایی توجه به این نوع توریسم است تا محیط های روستایی را از انزوا و مهجوریت خارج نموده و توسعه ای متوازن در کشور ایجاد نمایند. تورسیم روستایی موجب حفظ و تداوم فرهنگ اصیل و بومی می شود و نکته مورد توجه در روستاها و ایلات و عشایر این است که هر کدام از آنها افسانه ها، داستان ها، آداب، سنن و عقاید مربوط به خود را دارند که مجموعه این ها یک موزه مردم شناسی بی نظیر است و هر یک از سیاه چادرهای عشایر و یا خانه های روستایی، مراسم و جشن های آنان حتی جشن عروسی، یک موزه زنده است که این موزه ها عرصه به تصویر کشیدن ارتباط بین سه عنصر انسان، طبیعت و فرهنگ با همدیگر است؛ لذا بایستی با به نمایش گذاردن آنان به سایرین و سهیم شدن در فرهنگ آنان در حفظ و نگهداری آنها بکوشیم و اجازه ندهیم که این موزه زنده و جالب به فراموشی سپرده شود. (محمدی و حیاتی، 1391: 8).
کارکردهای توریسم روستایی
گرچه توریسم پیامدهای مثبتی را بهدنبال دارد اما بدون برنامه ریزی و نظارت دقیق، حتی این نوع توریسم می تواند آسیب های جدی را بر پیکر روستاها وارد نماید. این توریسم بر سه بعد اقتصادی، محیطی و اجتماعی- فرهنگی تاثیر دارد. اثرات مثبت و کارکردهای توریسم روستایی در ذیل بیان گردیده است:
1. کارآفرینی برای جوانان و زنان روستایی، توسعه مراکز اشتغال کوچک و ایجاد شغل های متعدد و جلوگیری از مهاجرت
2. مشارکت افراد محلی در مدیریت و برنامه ریزی ها و نیز جلب مشارکت آنان در توسعه اقتصاد ملی با پتانسیل حفظ و حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست
3. تزریق سرمایه به روستا و کاهش فقر با ایجاد یک کانال جهت ارزش افزوده محصولات محلی، رشد و حفظ صنایع دستی و خارج شدن از اقتصاد تک بعدی روستا و افزایش و تغییر شکل منابع در معرض خطر به سمت منابع پربازده و همراه با سودمندی و توزیع درآمد
4. ارتباطات بیشتر روستاییان با سایر جوامع و فرهنگ های متنوع و ارتقاء سطح فرهنگ مردم محلی، حفظ و تداوم ارزش های فرهنگی و شناساندن هویت محلی
5. افزایش سرمایه اجتماعی و رفاه جوامع محلی(محمدی و حیاتی، 1391: 8 – 10)

مدیریت گردشگری و نقش آن در توسعه ی روستایی
مدیریت امور گردشگری در سطح ملی از وظایف و مسئولیت های دولت است که خط مشی و سیاست های کلی، وضع مقررات، ترتیبات اداری، منابع مالی و سهم هر یک از بخش های عمومی یا خصوصی توسط دولت مشخص می شود. در برخی از کشورها برنامه ریزی گردشگری در این سطح به صورت نیمه دولتی یا حتی غیر دولتی و خصوصی انجام می گیرد. بدین ترتیب برنامه ریزی و مدیریت گردشگری روستایی
وظیفه ی تعداد زیادی از سازمان های بخش دولتی و خصوصی و شوراهای اسلامی روستاهاست که به طور مستقیم یا غیر مستقیم در گردشگری دخالت دارند.( اقبالی، 1389: 52)
محصول گردشگری روستایی:
برای تامین انتظار بازدیدکنندگان لازم است کسب و کارهای مرتبط با گردشگری، رفتار خرید گردشگران را درک کنند. مقصدهای گردشگری روستایی برای رقابت باید دارای امکانات تامین نیازمندی های اساسی گردشگران مانند: اقامت و غذا باشند برای نمونه، در گردشگری مزرعه ،کشاورزان باید توانایی متنوع ساختن فعالیت های خود را داشته باشند، تا ارزش محصولات و دارایی آن افزایش پیدا کند. این موجب بقا و توسعه ی جنگل داری، شکار، ماهیگیری، تولید میوه ها و پرورش زیتون در ( کشورهای مدیترانه ) می شود.
در همه ی بازدیدها یا تجارب گردشگران، برخی از محصولات یا عناصر مختلف در نظر گرفته می –شود. این عناصر به طور معمول شامل حمل و نقل، اقامت، سرگرمی، جاذبه ها و تسهیلات خرده- فروشی و امکانات فراغتی و تفریحی است، آن ها با یکدیگر عرضه ی گردشگری را نشان می دهند.
برخی اوقات، این عناصر سازماندهی شده، و به صورت یک بسته ی گردشگری در می آید که توسط گردانندگان سفرها و عوامل مسافرت ها به فروش می رسد و گاهی اوقات نیز گردشگران خود این عناصر مختلف را انتخاب و ترکیب می کنند. در هر مورد این عناصر به طور جمعی، ترکیبی از فعالیت ها و کارکردها را تولید می کنند که (( محصول گردشگری )) نامیده می شود.
دو شیوه برای بررسی محصول گردشگری وجود دارد، این موضوع از یک طرف ممکن است از نقطه نظرصنعت گردشگری یا فراهم کنندگان محصول گردشگری بررسی شود که در این صورت، تمرکز بر مسائل و چالش های بخش های گردشگری است.
از طرف دیگر، این موضوع می تواند از نقطه نظر گردشگران بررسی شود. در این مورد، محصول گردشگری شامل کل تجربه ی گردشگری است، و در این صورت محصول گردشگری بیش تر از مجموع بخش های تشکیل دهنده ی آن است. به عبارت دیگر محصول گردشگری روستایی به طور ساده مجموعه ای از جاذبه ها، تسهیلات و فرصت های تفریحی در نواحی روستایی نیست، بلکه تمامی تجربه ای است که شامل همه ی دوره ها یا مراحل بازدید واقعی اعم از اولیه و بعد از آن در نواحی روستایی می شود.(رضوانی، 1387: 60)

نتیجه گیری:

امروزه نقش گردشگری در کمک به توسعه ی نواحی دارای جاذبه های گردشگری بر همگان آشکار شده است. گردشگری روستایی یکی از اشکال گردشگری است که هر روز بر میزان توجه و تاکید بر آن در برنامه ریزی های روستایی و منطقه ای افزوده می شود. گردشگری روستایی گستره ای فراگیر از فعالیت ها، خدمات و تسهیلات را شامل می شود که به وسیله ی روستاییان برای تفریح، استراحت، جذب و نگهداشت گردشگران در نواحی روستایی صورت می گیرد و می تواند گردشگری کشاورزی، گردشگری مزرعه، گردشگری طبیعی، گردشگری فرهنگی، گردشگری جنگل و اکوگردشگری را نیز در بر داشته باشد. بنابراین بخش توریسم به عنوان بخشی مولد در زمینه ی کسب درآمد و ایجاد اشتغال، در اقتصاد کشورها نقش بسزایی دارد. به طوری که بسیاری از کشورها به صنعت پویای توریسم به عنوان منبع اصلی درآمد، اشتغال زایی، رشد بخش خصوصی و توسعه ی ساختارهای زیر بنایی نگاه می کنند. این صنعت در دهه های اخیر به سرعت در حال رشد بوده است و انواع متعدد آن، از جمله توریسم روستایی، اکوتوریسم و صنایع دستی که بیش تر نمونه های مربوط به محیط طبیعی و روستا هستند نیز، از اقبال و توجه بسیاری برخوردار شده اند. توسعه ی پایدار گردشگری روستایی، به مثابه ی بخشی ارزشمند و روبه پیشرفت در زمینه های اقتصادی مطرح است و در زمینه های سرمایه گذاری، با توجه به دست رس بودن منابع، پایین بودن قیمت ها و کوچک بودن طرح ها در مقایسه با دیگر طرح ها ی گردشگری، خطرات و هزینه های کمتری دارد.(رجبی، 1390).
معمولا گردشگری روستایی اثرات مثبت اقتصادی در جامعه میزبان بجا می گذارد اما با تدابیر اصولی باید شناخت کافی از منابع و بنیان های توسعه پایدار کسب نمود، زیرا با ادامه روند و تحلیل منابع طبیعی، تغییر و تحول چشم اندازهای روستایی، مهاجرت افراد بومی از روستا و تخریب محیط زیست، جامعه میزبان متحمل اثرات منفی خواهد شد.(جعفری و حاتمی، 1391: 6).

منابع
کریمی، جعفر،( 1389) گردشگری روستايي و نقش آن در توسعه پایدار روستا مورد مطالعه (تعدادی از روستاهای دهستان جبل-بخش کوهپایه)، پذیرفته شده در کنفرانس منطقه ای صنعت توریسم دانشگاه ازاد خمینی شهر.
رجبی، سپیده ، (1390) نقش گردشگری در توسعه ی پایدار روستایی مطالعه ی موردی: ( شهرستان خشکبیجار)
شارپلی، جولیا، ( 1380) گردشگری روستایی، ترجمه ی منشی زاده و نصیری، نشر منشی تهران
اقبالی، ناصر، مقاله ی مدیریت گردشگری روستایی و نقش آن در توسعه ی روستایی،(1389) ص 52
رضوانی ، محمدرضا، ( 1387) توسعه ی گردشگری روستایی با رویکرد گردشگری پایدار، انتشارات دانشگاه تهران
داس ویل، راجر، (1386) مدیریت جهانگردی، ترجمه ی اعرابی، دفتر پژوهش های فرهنگی
قادری، اسماعیل،( 1382) نقش گردشگری روستایی در توسعه ی پایدار، پایان نامه دکتری
مرادنژاد، همایون، (1381) ماهنامه ی اجتماعی- اقتصادی جهاد، خرداد و تیر ماه، شماره ی 250-251
جعفری، حمید و حاتمی شاه خال، سیده محدثه، (1391) بررسی تاثیر گردشگری روستای در بخش اقتصادی دهستان سراوان طی دهه های اخیر، همایش ملی توسعه روستایی
حسین محمدی، مریم و حیاتی، داریوش، (1391) توسعه توریسم روستایی رویکردی نوین در جهت توسعه پایدار روستایی، همایش ملی توسعه روستایی
ظهرابی، حمید، (1385) تدوین الگوی مدیریت اکوتوریسم در حوزه آبخیز پریشان، مرکز علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی اهواز
Lai,P.& Napal,S.K.(2006).”Local perspectives of ecotourism development in Tawushan Nature Reserve, Taiwan”.Journal of Tourism Management,Vol.27.
Walpole,M.J. & Goodwin,H.J.(2000).” Local Economic Impacts of Daragon in Indonisia”. Journal of Annals of Tourism Research, Vol.27,No.3.

نویسنده مقاله : صاحب غمگین

 

تعریف گردشگری

تعریف گردشگری

سازمان جهانی گردشگری با توجه به تمامی تعاریف گردشگری که تا قبل از سال ۱۹۹۴ ارائه شده بودند در سال ۱۹۹۵ یک تعریف نهایی منتشر کرد:

«مجموعه فعالیتهای فرد یا افرادی که به مکانی غیر از مکان عادی زندگی خود مسافرت و حداقل یک شب و حداکثر یک سال در آنجا اقامت می‌کنند و هدف از مسافرت آنان نیز گذراندن اوقات فراغت است. البته اهدافی نظیر اشتغال و کسب درآمد شامل آن نمی‌شود» براین اساس کسانی که شامل این تعریف می‌شوند نیز گردشگر نامیده می‌شوند.^[۲]

تاریخچه

گردشگری در جهان

 

میدان تایمز در نیویورک - پر بازدید کننده‌ترین نقطه جهان با ۳۵ میلیون بازدیدکننده در سال

واژه توریسم از کلمه تور (tour) به معنای گشتن اخذ شده که ریشه در لغت لاتین turns به معنای دور زدن، رفت و برگشت بین مبدأ و مقصد و رخش دارد که از طریق زبان‌های فرانسه و انگلیسی به فارسی راه یافته‌است. معادل فارسی آن گردشگر است.

افراد ثروتمند معمولاً به اقصی نقاط جهان سفر می‌کنند تا شاهکارهای هنری را ببینند، زبان‌های جدید بیاموزند، با فرهنگ‌های جدید آشنا شوند و یا با غذاهای دیگر کشورها آشنا شوند.

اصطلاحات «توریسم» و «توریست» اولین بار در سال ۱۹۳۷ توسط جامعه ملل مورد استفاده قرار گرفتند. گردشگری به سفر به خارج از کشور و با مدت زمان بیش از ۲۴ ساعت اطلاق می‌شود.^[۳]

گردشگری در ایران

با دقت در سفرنامه‌هایی که به جای مانده به این نتیجه می‌رسیم که آنچه از قرن نهم تا قرن چهاردهم میلادی وجود دارد، سیاحت مسلمانان است به کشورهای خاورمیانه و خاور دور، مانند: ژاپن و آفریقا و اروپا. جهانگردان مسلمان گزارش سفر خویش را در کتابهای جغرافیائی و یا در تحقیقات تاریخی و عقیدتی ارائه داده‌اند؛ و در این دوران خبری از رفت و آمد سیاحان اروپایی و مردمان غرب مسیحی نیست؛ و گویا آنان هیچ گونه‌ای علاقه‌ای به گردشگری نداشته‌اند. گاه گاهی به یک جهانگرد و تاجر یهودی غربی در بلاد شرق بر می‌خوریم. از قرن پانزدهم به بعد، به ویژه در قرن هفدهم می‌بینیم که جریان گردشگری به طور دقیق به عکس جریان یافته است. جهانگردان مهم را غربیان تشکیل می‌دهند که به سرزمینهای شرق روی آورده و گزارشهای گوناگونی از آداب، میراث فرهنگی، شیوه‌های حکومتی، اجناس و محصولات شهرهای اسلامی داده‌اند و خبری از جهانگردان مسلمان نیست و یا اگر رحله هائی وجود دارد، در محدوده سفر حج و از منطقه‌ای اسلامی به منطقه‌ای دیگر است.^[۴]

گردشگران ایرانی

نوشتار اصلی: گردشگران ایرانی

ایرانی‌ها پس از آلمانی‌ها و گرجی‌ها، سومین کشور «صادرکننده گردشگر» به آسیای صغیر شمرده می‌شوند. پس از ترکیه، کشورهای حاشیه خلیج فارس قرار دارند که به دلیل نزدیکی و ارزان بودن مسافرت، مورد توجه گردشگران ایرانی قرار می‌گیرند. این کشورهای کم وسعت توانسته‌اند به حدی در صنعت گردشگری موفق شوند که رقم حضور ایرانیان در این کشورها، سالانه بیش از ۷۰۰ هزار نفر، برآورد می‌شود.^[۵]

گردشگری در اروپا قبل از قرن بیستم

تاریخچه گردشگری در اروپا به سفرهای زائران قرون وسطی بر می‌گردد. زائران کلیسای اعظم کانتربوری در انگلستان مسافرت خود را مسافرتی مذهبی دانسته و آن را تجربه‌ای در روز تعطیل خود تلقی می‌کردند. زائران فعالیت‌هایی را آغاز کردند که هنوز هم آن‌ها را می‌توان مشاهده کرد، مثلاً سوغاتی آوردن از سفر، باز کردن حساب‌های اعتباری در بانک‌های خارجی (که در قرون وسطی شبکه‌های بین‌المللی یهودیان و لمباردها مؤسس آن بودند) و استفاده از اشکال مختلف حمل و نقل (مانند استفاده زائران مقبره سانتیاگو و کومپستلا از کشتی‌های شراب انگلیسی در قرون وسطی که شراب را به بندر ویگو اسپانیا منتقل می‌کردند). هنوز زائران در صنعت گردشگری جایگاه مهمی دارند. البته اشکال سکولار آن نیز شکل گرفته‌اند که می‌توان از بازدید از مقبره جیم موریسون درگورستان پرلاشز نام برد. در طی قرن شانزدهم در انگلستان برگزاری تورهای بزرگ تفریحی کاملاً مرسوم بود. پسران نجیب‌زادگان و اشراف را برای کسب تجربه به تورهای دور اروپا اعزام می‌کردند. قرن هیجدهم عصر طلایی تورهای بزرگ بود.^[۶]

اهمیت گردشگری

افزایش درآمد

وقتی گردشگران به کشوری وارد می‌شوند الزاماً باید هزینه‌هایی را در آن کشور بپردازند مثل هزینه خوراک و محل اقامت، هتل، مهمانخانه، هزینه تفریحات، هزینه حمل و نقل، هزینه گشتها، تورها، و همچنین پولی که بابت خرید سوغاتی و کالای بومی کشور میزبان می‌پردازند و هزینه ورود به موزه یا مکان دیدنی این هزینه‌ها از طریق ارزی که وارد کشور میزبان می‌کنند باعث رونق اقتصادی کشور میزبان می‌شوند به گردشگران صادرات نامرئی هم می‌گویند.^[۷]

اشتغال زایی

با توسعه فعالیتهای گردشگری زمینه برای ایجاد اشتغال فراهم می‌شود و این امر برای کشورهایی که با جمعیت جوان و متقاضی روبه رو هستند بسیار مفید است از هر ده نفر گردشگر که وارد کشور میزبان می‌شود یک فرصت شغلی ایجاد می‌گردد.^[۸]

گونه شناسی گردشگری

گردشگردی به گونه‌های مختلفی انجام می‌شود.

گردشگری مجازی

گردشگری مجازی (e-tourism) مقوله جالبی است که حداکثر دو دهه از پدید آمدن آن نمی‌گذرد. گردشگری مجازی، حضور در سرزمین دیجیتالی وب و مشاهده داده‌های صوتی، متنی و تصویری از دنیای فیزیکی پیرامون ما است. دور دنیا با یک کلیک، آرزویی بود که امروزه از مرحله واقعیت به حقیقتی غیرقابل انکار مبدل شده است. بااستفاده از تور مجازی کاخ موزه‌ها، اماکن باستانی جهان می‌توان به دنیایی اطلاعات متنی و تصویری از نمادهای تاریخ باستان دست یافت. یکی دیگر از مسائلی جهانگردی، راه‌اندازی تورهای مجازی است. این قبیل تورها به کمک تصاویر ویدیویی و عکس‌های سه‌بعدی چشم‌اندازهای زیبایی را از محل سفر نشان می‌دهند تا تمایل افراد برای انجام این مسافرت افزایش یابد که در مطلب معرفی تور مجازی بصورت کامل به آن پرداختیم. مجریان تورهای مجازی معمولاً عکس‌های روی اینترنت را بسیار باکیفیت و با تمام جزییات آن مکان به نمایش می‌گذارند. برای تهیه این قبیل تصاویر عکاس مجبور است که چند عکس را از قسمت‌های مختلف فضای مورد نظر تهیه کرده و آن‌ها را به صورت ماهرانه‌ای در کنار یکدیگر قرار دهد که برای کسب اطلاعات دقیق تر می‌توانید به مطلب عکاسی پاناروما مراجعه نمایید. تور مجازی عبارت است از ترکیبی از تصاویر، نماهای ۳ بعدی، نماهای سراسرنما (۳۶۰ درجه)، ویدئو، صوت و … که یک فضای حقیقی را مدل سازی کرده و به کاربر امکان می‌دهد که در این فضا به صورت مجازی به گشت و گذار بپردازد و از محیط مجازی اطلاعات مورد نظر خود را کسب کنند. منبع: تور ساز، مجری تور مجازی و بازدید مجازی

گردشگری مجازی و جاذبه های گردشگری ایران

سایت پرشیاپورت فیلمهای 360 درجه از جاذبه های گردشگری ایران با قابلیت واقعیت مجازی را در دسترس کلیه بازدیدکنندگان این وب سایت قرار داده است. استفاده از گوشیهای هوشمند این امکان را میدهد تا با چرخش گوشی هوشمند تصویر و یا ویدیو نیز حرکت نماید و یا با استقاده از هدستهای واقعیت مجازی تجربه حضور در محل را به کاربر القا نماید. برای مشاهده به سایت PersiaPort.com مراجعه نمایید.https://persiaport.com/en/hashtag/virtualreality

گردشگری درمانی

گردشگر درمانی هم همیشه وجود داشته ولی تا قبل از قرن هجدهم اهمیت چندانی برای آن قائل نبودند در انگلستان این بخش به شهرهای دارای چشمه‌های آب گرم اختصاص داشت و عموماً مناطقی که آب‌های معدنی داشتند برای درمان امراض مختلف از بیماری‌های روده‌ای گرفته تا کبدی و برونشیت مورد توجه قرار می‌گرفتند.

امروزه برخی کشورهای پیشرفته در زمینه بهداشت و درمان، اقدام به توسعه شهرک‌های گردشگری درمانی در کشورهای خوئ نموده‌اند تا بیمارانی که نیاز به عمل‌های جراحی دارند که هزینه این اقدامات در آن کشورها بسیار بالا بوده و یا تحت بیمه‌های درمانی قرار ندارند، تصمیم به درمان خود در کشورهای میزبان گردشگران درمانی نمایند که این کشورها به دلیل حضور بلندمدت بیماران در مراکز درمانی به علت طولانی شدن مدت بهبودی، درآمد قابل توجهی از این طریق کسب می‌کنند. کشور کره جنوبی، با جذب ۱۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۳ (میلادی) از این طریق، در جهان، رکورددار است.^[۹]

گردشگری تفریحی

سفر تفریحی از ابداعات انگلستان بود و ریشه در عوامل جامعه شناختی داشت. بریتانیا نخستین کشور اروپایی بود که انقلاب صنعتی را آغاز نمود و جامعه صنعتی نخستین جامعه‌ای بود که فرصت تفریح را برای تعداد روزافزونی از مردم فراهم می‌آورد. در شروع کار این تفریحات برای طبقه کارگری ممکن نبود بلکه صاحبان ماشین تولید مالکین کارخانجات و تجار و اقتصاد مدارها از این فرصت بهره‌مند بودند. بدین ترتیب طبقه متوسط هم پدید آمد.

در نامگذاری بسیاری از این مناطق ردپایش از اصل و ریشه بریتانیایی دیده می‌شود. مثلاً در نیس که اولین مرکز تفریحی ایام تعطیلات در فرانسه بود مراسم ویژه‌ای به نام پرومناد دزانگلی برگزار می‌شود. در بسیاری از دیگر ایام تاریخی قاره اروپا و حتی نامگذاری هتل‌های قصرگونه نیز این قاعده مستثنی نیستند و نام‌هایی چون هتل بریستول، کارلتون و مجستیک جملگی نشان از تأثیرگذاری‌های مشتریهای انگلیسی دارند.

گردشگری زمستانی

ورزش‌های زمستانی عمدتاً از اختراعات طبقات مرفه بریتانیا هستند که در بدو امر در روستاهای زرمات، والایس و سنت موریتس سوئیس در سال ۱۸۶۴ مطرح و معرفی شده‌اند.

نخستین تور ورزشی زمستانی برای ایام تعطیل یا تعطیلات زمستانی در سال ۱۹۰۳ عازم آولبودن شد که آن هم در سوئیس بود. ورزش سازماندهی شده در بریتانیا پیش از رسیدن به کشورهای دیگر به رونق رسیده بود. واژگان ورزش شاهد این مدعا هستند از جمله: راگبی، فوتبال و بوکس که تماماً ریشه انگلیسی دارند حتی تنیس که یک ورزش اصیل فرانسوی است از سوی بریتانیایی‌ها جنبه رسمی پیدا کرد و قانونمند شد و حتی اولین میزبانی رقابتهای قهرمانی در قرن نوزدهم را عهده‌دار شد (درویمبلی) ورزش‌های زمستانی پاسخ طبیعی به نیاز کلاس خاصی به تفریح درسردترین فصل سال بود.

برخی معتقدند، مناطقی زیادی در ایران مانند لرستان ظرفیت مناسبی برای توسعه گردشگری زمستانی دارند.^[۱۰]

گردشگری انبوه

نوشتار اصلی: گردشگری گروهی

مسافرت دسته جمعی تا دو شرط تأمین نشود به فعلیت درنمی‌آید.

• پیشرفت در تکنولوژی که حمل و نقل جمع زیادی را ممکن می‌سازد. بدون این که نیاز به فضا و زمان زیادی داشته باشد تا به مراکز تفریحی برسند.
• عده بیشتری شروع به استفاده از اوقات فراغت نمایند.

 

تعدادی توریست در فواره تروی، شهر رم ایتالیا

پدر گردشگری گروهی نوین توماس کوک بود که در ۵ جولای ۱۸۴۱ اولین تور بزرگ گروهی را سازماندهی کرد. او یک سفر گروهی ۵۷ نفری با هزینهٔ هر نفر یک شیلینگ را برای کارکنان راه آهن ترتیب داد که از لیچستر به لاگ بورو به مسافت ۱۱ مایل را طی نمودند. چیزی نگذشت که عدهٔ زیادی به تقلید از وی روی آوردند (مثل انجمن گردشگری پلی تکنیک، دین وداوسون و غیره) و در نتیجه این ضعف به سرعت در بریتانیا رشد کرد. در عصر ویکتوریا رشد اصلی در میان طبقهٔ متوسط جامعه بود که در مشاغل خود از مرخصی برخوردار شده بودند و می‌توانستند به سفرهای تفریحی بروند و حتی مدتی در سفر اقامت هم داشته باشند. اقامتگاه آنان نیز توسط سازمان‌های کارفرما تحت عنوان «مسکن اداری» تأمین می‌شد.

مرخصی‌های با حقوق از دیگر عوامل تأثیرگذار بر توسعه صنعت گردشگری بود:

• یک و نیم میلیون کارگر در سال (۱۹۲۵) از این امتیاز برخوردار شدند.
• وتا سال ۱۹۳۹ این جمعیت به ۱۱ میلیون نفر (یعنی ۳۰درصد جمعیت در خانواده‌ها) رسید.

گردشگری گروهی بین‌المللی

سرعت زیاد قطار به معنی قابلیت توسعه صنعت گردشگری در عرصهٔ بین‌المللی بود. می‌توان سفرهای دریایی آسان را هم به آن اضافه کرد. تا سال ۱۹۰۱ تعداد افرادی که از کانال انگلیس به طرف فرانسه یا بلژیک می‌رفتند به نیم میلیون نفر در سال رسید. شرکت‌های کشتیرانی نگران کابین‌های خالی کشتی‌هایشان بودند. مثلاً شرکت ناوبری پنینسولار و اورینتال استیم دریافت که عمدهٔ مسافران آنان به هندوستان و خاور دور در ماه مارس، سوار کشتی می‌شوند. متعاقباً ترتیبی دادند تا مردم ایام تعطیل را با رغبت بیشتری در مسیر دریایی لندن به لیبسون و جیبرالتار بگذرانند. دیگر شرکت‌ها نیز کشتی‌های قدیمی خود را در مسیر گشت‌های تابستانی قرار دادند.

 

قلعه دریایی سیدون، سیدون لبنان

اما عصر واقعی مسافرت‌های جمعی و گروهی بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم با مسافرت‌های هوایی، رشد بیشتری یافت. در دوران پس از جنگ، بخش عمدهٔ هواپیماهای ترابری مثل داگلاس داکوتا که از اعتماد و قابلیت بالایی برخوردار بود با همراهی خلبانان نظامی به کار حمل و نقل مسافر پرداختند؛ و به صورت پروازهای چارتر وارد عمل شدند. متخصصین گردشگری هم برای پروازهای اروپایی مثل پاریس و اوستند از آن‌ها استفاده می‌کردند. ولادیمیر رایتس روش نوینی را برای گردشگری در ۲۰ می ۱۹۵۰ در شرکت جدید التاسیس افق، یا هورایزن ابداع کرد و طی آن سفر دوهفته‌ای به کالوی را طراحی نمود. سفر با این تور اختصاصی برای هر نفر ۳۲ پوند و ۱۰ سنت بود. مسافران می‌توانستند در چادرهای سفر بخوابند و دو وعده غذا و شراب محلی بخورند. چنین سفری برای مردم جنگ دیده جنگ جهانی دوم بسیار روحیه‌بخش بود. ظرف مدت ۱۰ سال شرکت وی گردشگری گروهی را شروع کرده بود و مقاصد پالما دومایورکا (۱۹۵۲)، لوردس (۱۹۵۳)، کوستا براوا (۱۹۵۴)، آلگیرو (۱۹۵۴)، دمینورکا (۱۹۵۵)، پورتو (۱۹۵۶)، کازابلانکا (۱۹۵۷) و کاستا دلسول (۱۹۵۹) را پوشش می‌داد.

 

کولکا کانیون در شهر آرکیوپا پرو

اما این تورها با خطوط هواپیمایی ارزان و به وسیلهٔ پکیج‌های گردشگری بین‌المللی انجام می‌شدند. معرفی سیستم قانونمند خطوط هواپیمایی پس از جنگ نیز از عوامل مؤثر در توسعه صنعت گردشگری بود. موافقت‌نامه‌های دو جانبه سبب تثبیت قیمت بلیت هواپیماها می‌شد و همین امر صندلی‌های خالی هواپیما را به حداقل می‌رسانید. به ویژه این که خرید یک‌جای انبوه بلیط‌ها توسط تورهای جمعی متضمن سود اقتصادی این خطوط بود و بدین‌سان اساس تورهای گروهی نوین بنا نهاده شد. این پیشرفت‌ها با افزایش جدی کیفیت استانداردهای زندگی در بریتانیا همراه شدند؛ و در اواخر دهه ۱۹۵۰ بود که هارولد مکمیلان جرأت کرد مدعی شود «هرگز چنین تجربهٔ خوبی نداشته‌اید». همچنین در اواخر این دهه تحول چشمگیر دیگری حادث شد. افت ارزش پزوتا سبب شد که اسپانیا مقصد خوبی برای گردشگران شود. ارزانی نرخ اسکان، گردشگران زیادی را جذب کرد. توریسم گروهی در این ایام به شدت رونق گرفته بود و میدان آن‌ها در پی افزایش فرصت‌های گردشگری و کاهش نرخ‌ها در کشورهای دیگری بودند که استاندارد زندگی در آن‌ها پایین‌تر باشد. اما نقاط فقیر دنیا که در آن ایام شاهد جذب گردشگر بودند با رشد استانداردهای زندگی مواجه شدند و از قبل توریسم سود سرشاری کسب کردند. اسپانیا و جزایر بالریک از مقاصد اصلی توریسم شدند و در دهه ۱۹۸۰ توسعه در آن‌ها به اوج خود رسید. در عین حال متولیان صنعت توریسم در بریتانیا آنگارو را در پرتغال بنا کردند. جستجوی بی وقفه برای یافتن مقاصد جدید و ارزانتر سبب شد این صنعت به جزایر یونان، ایتالیا، تونس، مراکش، بخش‌هایی از سواحل ترکیه و اخیراً کراوسی کشیده شود. امروزه برای کارگرانی که در لندن زندگی می‌کنند دسترسی به ونیز به مراتب ساده‌تر از دسترسی به برایتون در ۱۰۰ سال قبل است. این تحولات سبب شد تا از دهه ۱۹۷۰ به بعد سواحل بریتانیا از رونق بیافتند. برخی از این نواحی ساحلی مثل نیوبرایتون کلاً از بین رفتند. برخی دیگر هم دوباره خود را احیا کردند و امروزه شاهد سفرهای روزمره و حضور گردشگران در ایام تعطیل آخر هفته هستند.

سایر گونه‌های گردشگری

 

مسجد ایاصوفیه در شهر استانبول کشور ترکیه.

• بوم گردشگری (اکوتوریسم): گردش در طبیعت با تأکید بر طبیعت جاندار (زیست شناختی).
• زمین گردشگری (ژئوتوریسم): گردش در طبیعت با تأکید بر طبیعت بی جان (زمین شناختی).
• کویرگردی: گردش در مناطق بکر کویری مثل کویرنوردی در کلوت‌های شهداد.
• گردشگری ورزشی: به منظور انجام ورزشی خاص یا شرکت در مسابقات بین‌المللی.
• گردشگری فضایی: گونه جدیدی در صنعت گردشگری است که فعلاْ توسط آژانس فضایی روسیه و با اعزام داوطلبان به ایستگاه بین‌المللی فضایی آغاز شده است.
• گردشگری تفریحی: رایج‌ترین نوع گردشگری که برای تفریح و بازدید از کشور مقصد صورت می‌گیرد.
• گردشگری درمانی: برای بهره‌گیری از آب‌های گرم معدنی یا برای بهره‌گیری از امکانات تشخیصی و درمانی مثل درمانگاه‌ها و بیمارستان‌های کشورهای دارای این ظرفیت.
• گردشگری مذهبی: زیارت و حج و سفرهای دینی مسلمانان و هندویان و غیره.
• گردشگری بازاری: سفر گردشی به منظور خرید و فروش کالا.
• گردشگری همایشی: برای شرکت در همایش‌ها و بازدید از مناطق.
• گردشگری الکترونیک (الکترونیک توریسم): در بر گیرنده اطلاعات و انجام بخش اعظم سفر به صورت مجازی می‌باشد.

 

تصویری از ماچو پیچو، کشور پرو

طی چند دهه اخیر اشکال دیگری از گردشگری شهرت بیشتری پیدا کرده‌اند. برای نمونه می‌توان به این اشکال اشاره کرد:

• «مسافرت ماجراجویی» که در آن از نواحی ناهموار بازدید می‌شود یا ورزش‌های ماجراجویانه مثل کوهنوردی و قدم زدن (پیاده‌روی) انجام می‌گیرد.
• «مسافرت کشاورزی» مسافرت مبتنی بر صنعت کشاورزی که به پشتیبانی از اقتصاد کشاورزی بومی منطقه انجام می‌شود.
• «مسافرت نیاشناسی» (که آن را مسافرت نسب شناسی) هم می‌گویند و هدف از آن سفر به دیار آبا و اجدادی و زادگاه نیاکان و گاهی آشنا شدن با فامیل است.
• «مسافرت میزی» و «مسافرت مجازی» که در آن فرد به صورت فیزیکی سفر نمی‌کند بلکه از طریق اینترنت، کتاب‌ها، تلویزیون و غیره به کشف دنیا می‌پردازد.
• «مسافرت صوتی» شامل تورهای صوتی در حین قدم زدن و سایر اشکال راهنمایی صوتی مثلاً در موزه‌ها و نیز کتب سفر شنیداری می‌شود.
• «مسافرت فروشگاه کتاب» فروشگاه کتاب (خرید اینترنتی کتاب) این سیستم اقدامی است در جهت حمایت از فروشگاه‌های مستقل کتاب و صاحبان آن‌ها را ترغیب می‌کند که کتابهای خود را به اقصی نقاط دنیا برده و عرضه نمایند اگر جه که فروشگاه‌های اینترنتی بنوعی سفیر مجازی در این حوزه محسوب می‌گردند.
• «مسافرت فرهنگی» شامل گردشگری شهری بازدید از اماکن و شهرهای تاریخی و دیدنی مثل برلین، کاتماندو، لاهور، لیما، بوینس آیرس، لندن، پاریس، دهلی، رم، پراگ، دوبروفنیک، پکن، استانبول، کیوتو، ورشو و مشاهده میراث فرهنگی آنان می‌شود. این گردش می‌تواند حاوی تجربه واقعی و تخصصی فرهنگی هم باشد مثلاً در توریسم موزه هنری که در آن افراد از انواع موزه‌ها بازدید می‌کنند یا توریسم اپرا که در آن از کنسرت‌ها و اپراها دیدن می‌شود.
• «گردشگری تاریک» این نوع از توریسم به منزلهٔ سفر به مناطق مرتبط با موضوع مرگ رنج است. اولین تور از این دست سفرهایی بود که به لیک هورست انجام شد تا از محل سقوط کشتی فضایی هیندربرگ در نیوجرسی بازدید به عمل آید.
• «مسافرت مصیبت» سفر به مناطق مصیبت زده‌است که هدف اصلی نه کمک به مردم بلکه دیدن صحنه‌های جالب است. اگر این بازدیدها مانع عملیات امداد و نجات و کارهای تعمیراتی باشد می‌توان مسئله‌ساز هم بشود.
• «مسافرت دارو و مواد مخدر» این نوع توریسم به سفرهای خاصی اطلاق می‌شود که با هدف تهیه دارو اعم از نوع مجاز و غیرمجاز آن انجام می‌گیرند.
• «مسافرت زیست محیطی» در این نوع گردش کمترین اثر سؤ بر محیط زیست ایجاد می‌شود مثلاً تورهای صحرایی کنیا، گردش در جنگلهای بارانی بلیز و پیاده‌روی در لاپلاند یا در پارک ملی.
• «مسافرت تحصیلی» شامل سفر به مراکز تحصیلی یا بازگشت به زندگی جنگلی یا سایر نقاطی می‌شود که در آن‌ها می‌توان انواع کلاس‌ها را تجربه کرد. مثل کلاس‌های آشپزی صنایع دستی و غیره.
• «مسافرت افراطی» شامل سفر به نقاط خطرناک و دارای ریسک بالا.
• «مسافرت قمار» مثل سفر به شهر آتلانتیک در نیوجرسی، لاس وگاس در نوادا، پالم اسپرینگ در کالیفرنیا، ماکائو یا مونته کارلو برای انواع قمار در کازینوها.
• «گردش در باغ» بازدید از باغهای گیاه‌شناسی در مناطق معروف از نظر تاریخ گیاه‌شناسی مثل ورسیلز و تاج محل.
• «مسافرت میراث» بازدید از نواحی تاریخی مثل رم، آتن، کراکو یا مراکز صنعتی مثل کانال‌ها و راه‌آهن‌ها ورزم گاه‌های قدیمی و غیره.
• «مسافرت سلامت» معمولاً برای فرار از شهرها وگریز از استرس یا شاید برای لذت بردن از آفتاب و غیره می‌باشد. اغلب به استراحت گاه‌ها و یا «چشمه‌های آب گرم».
• «مسافرت سرگرمی» گردش به تنهایی یا گروهی برای مشارکت در سرگرمی‌ها، دیدار با دیگران و افرادیکه علایق مشابهی را دنبال می‌کنند یا مایلند تجربه‌ای خاص در مورد یک سرگرمی داشته باشند. مثل تورهای باغی، رادیوی آماتور، یا سیرک‌های رقص میدانی.
• «مسافرت جامع» ویژه کسانی که ناتوانی یا محدودیت‌های کارکردی دارند. در بعضی از مناطق به آن «توریسم همگانی» گفته می‌شود. اساس کار آن‌ها را اصول طراحی و توسعه مقصد جهانی تشکیل می‌دهد.
• «مسافرت پزشکی» مثل
  • انجام امور خاص پزشکی که در کشور خاصی غیرقانونی محسوب می‌شود مثل سقط جنین و مرسی کیلینگ
  • برای مراقبت‌های پیشرفته پزشکی که در کشوری وجود ندارد.
  • درمواردی که اقدامات پزشکی با نوبت‌های طولانی همراه باشد.
  • بهره‌مندی از مراقبت درمانی ارزان و یا رایگان
• «مسافرت فرهنگ پاپ» گردشی که در آن افراد از محل خاصی دیدن می‌کنند و عموماً در پی دیدن فیلم یا خواندن مطلبی در مورد آن هستند.
• «مسافرت دائمی» افراد ثروتمند همیشه در سفرهای شغلی و حرفه‌ای هستند و برخی از آنها با هدف گریز از مالیات و اینکه ساکن کشور خاصی محسوب نشوند از این نوع گردش استفاده می‌کنند.
• گردشگری مذهبی یا زیارت یا «مسافرت زیارتی» زائران اماکن مقدس قدیمی (مثل برخی نقاط زیارتی در رم و سانتیاگو دی کامپوستلا ویژهٔ کاتولیک‌ها)، معابر و عبادتگاه‌های ویژه هندوان و بودائیان، مونت آتوس یا کلیساهای رنگ آمیزی شده شمال مولداوی برای ارتودکسها و مراکز مذهبی مانند مساجد، مقبره‌ها و غیره.
• گردشگری جنسی که به سفر با اهداف جنسی مثلاً با قصد برقراری رابطه جنسی به خصوص با زنان روسپی انجام می‌شود.
• گردشگری زایمان که به سفر با هدف تولد فرزند در کشور مقصد انجام می‌شود.
• «مسافرت تک نفره» که به سفر یک نفره اطلاق می‌شود.
• «سفر ورزشی» یکی از راه‌های گذراندن تعطیلات پرداختن به ورزشهایی چون اسکی گلف و شیرجه است. سفر برای تماشای رویدادهای ورزشی بین‌المللی مهم مثل جام جهانی فوتبال یا همراهی تورهای The Ashes.
• «گردشگری فضایی» به گونه جدیدی از گردشگری گفته می‌شود که در طی آن گردشگر سوار بر یک فضاپیما راهی سفر زیرمداری و یا سفر مداری می‌شود. سفرهای زیرمداری در حال حاضر هنوز عملیاتی نشده است اما سفرهای مداری توسط سازمان فضایی فدرال روسیه به مقصد ایستگاه بین‌المللی فضایی انجام می‌گیرد. هزینه این سفر اکنون ۲۵ میلیون دلار آمریکا است.
• «سفر بی هدف» به سفری گفته می‌شود که در آن فردی سفر را از مقصد سفر مهمتر می‌داند و دائماً بدون هدف خاصی رهسپار مسافرت می‌شود.
• «سفر شرابی» بازدید از مناطق تهیه شراب باغهای انگور ویژه تولید شراب میخانه‌ها مراکز چشیدن انواع شراب جشنواره شراب وامکان خاصی که با هدف مصرف و خرید شراب فعالیت دارند.^[۱۱]

پیشرفت‌های اخیر

طی چند دهه اخیر شاهد رشد چشمگیر صنعت گردشگری، به‌ویژه در اروپا، بوده‌ایم و سفرهای بین‌المللی برای تعطیلات کوتاه بسیار مرسوم شده‌است. گردشگران از درآمد بیشتر و اوقات فراغت بیشتری برخوردار شده‌اند. همچنین از سطح تحصیلات و ذائقه‌های متنوع بیشتری هم بهره می‌گیرند؛ لذا امروزه بیش از هر زمان دیگری در پی کیفیت برتر هستند و در نتیجه:

• بازار گردشگری گروهی برای استفاده از آفتاب دریا و شن به شدت تفکیک شده‌است. مردم به صورتهای کاملاً اختصاصی این جذابیتها گرایش نشان می‌دهند مثلاً «کلوپ ۳۰–۱۸» از هتل‌های آرامتر و مجلل‌تری برخوردار است و افراد بیشتری را جذب می‌کند.
• مردم از مکان‌های تفریحی اروپایی و بریتانیایی گرفته تا هتل‌های روستایی را برای اقامتهای تفریحی کوتاه خود انتخاب می‌کردند.
• مردم برای بازدید از مراکز خاصی که جاذبه و فعالیت‌های خاصی را انجام می‌دهند استقبال می‌کنند.
• پیشرفت‌های زیرساختارهای تکنولوژی و ترابری (به‌ویژه پس از اختراع جمبوجت) انواع سفرهای ایام تعطیلات را مطرح کرده‌اند.
• بازار سفرهای گشت و گذاری در ایام تعطیل رونق گرفته‌است.
• مسافرتهای طولانی مدت به مقاصد دوردست مثل تایلند یا کنیا مرسوم شده‌اند.
• پدیده پروازهای ارزان قیمت به کمک نسل جدید فرودگاه‌های کوچک محلی بوجود آمده‌است.

همچنین تغییراتی در سبک زندگی ایجاد شده که تعاریف فعلی توریسم رازیر سؤال برده‌اند. برخی مردم (به‌ویژه افرادی بالای سن ۴۵ سالگی و بازنشستگان) به سراغ توریسم رفته و بعضاً تمام سال را با این تورها می‌گذرانند. هفته‌ای چند بار در خارج از منزل غذا می‌خورند به تئاتر می‌روند، به گشت و گذارهای روزانه می‌پردازند و درسال نیز چند بار مسافرت می‌کنند. بخش اعظم این تغییرات به تنوع خرید منجر شده‌اند. امروزه خرید انواع محصولات گردشگری از طریق اینترنت صورت می‌گیرد. برخی از سایت‌های اینترنتی تخفیف‌های زیادی را برای این محصولات در نظر گرفته‌اند که با هدف جلب مشتری صورت می‌گیرد. البته گاهی در این صنعت اختلالاتی هم بروز می‌کند مثل واقعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و تهدیدات تروریستی علیه مراکز گردشگری مثل شهرهای اروپایی و بالی. برخی مراکز گردشگری مثل کاستا دل سول، بالیرس و کانکن به دلیل تغییر سلیقه مردم شهرت خود را از دست داده‌اند. چرا که با سایر مراکز تفاوت‌های زیادی دارند. ساخت و ساز و تخریب طبیعت نیز اغلب می‌تواند جلوه‌های زیبایی مناطق مذکور را تغییر داده و کاهش گردشگر را سبب شود. این وضعیت در کاستا براوا در اسپانیا طی دو دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ کاملاً مشهود بوده‌است.

امروزه تنها ۱۱٪ منطقه و فضای سبز آن دست نخورده باقی‌مانده‌است که این امر باعث ایجاد بحران در جذب گردشگر در این منطقه شده‌است. توریسم پایدار با وقوف مردم نسبت به اثرات چشمگیر این صنعت بر جوامع شهرت بیشتری پیدا می‌کند. توریسم در حال حاضر در کشورهای در حال توسعه روبه رشد نهاده و به‌ویژه در فعالیت‌های اقتصادی آنها اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد و از عناصر اصلی درآمد ناخالص ملی محسوب می‌شود. در سالیان اخیر تعطیلات دوم یا همان تعطیلات رسمی در میان قشرها مردم از جمله درآمد زایی بیشتر بسیار مورد توجه قرار گرفته‌است. ترکیبات خاص در بسته‌های (پکیج‌های) گردشگری و مراکز عرضه این خدمات مثل مراکز اسکی که در پایان هفته مورد توجه قرار می‌گیرند یا در ایام تعطیل پایان هفته به پارک ملی یا شهری زیبا می‌روند به این درآمد زایی کمک کرده‌است. در۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ در اثر واقعه سونامی که به علت زمین لرزه شدید اقیانوس هند در گرفت و مرز کشورهای آسیایی این اقیانوس و مالدیورا درنوردید هزاران تن ناپدید شدند و بسیاری از گردشگران جان باختند. این واقعه و عملیات پاکسازی این مناطق سبب شد تا در صنعت توریسم در منطقه به شدت آسیب ببیند.^[۱۲]

بحث‌هایی در مورد گردشگری

سازمان گردشگری جهانی (UNWTO) پیش بینی می‌کند که گردشگری بین‌المللی با نرخ رشد ۴٪ به کار خود ادامه دهد [۱] و اروپا تا سال ۲۰۲۰ همچنان جزء پرجاذبه‌ترین مناطق گردشگری جهان خواهد ماند ولی سهم این قاره از ۶۰ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۴۶ درصد کاهش خواهد یافت. این در حالی است که روند مسافرت‌های دور اندکی بیشتر از مسافرت‌های داخلی خواهد بود و از ۱۸ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۲۴ درصد در سال ۲۰۲۰ افزایش خواهد یافت. از زمانی که تجارت الکترونیکی در اینترنت رونق گرفته، محصولات گردشگری از جمله پرمعامله‌ترین اقلام مورد تجارت بوده‌اند. این محصولات یا سرویس‌ها با نرخ مناسب در شبکه عرضه می‌شوند. عرضه‌کنندگان خدمات گردشگری (سفرها، هتل‌ها، خطوط هواپیمایی و غیره) فروش اینترنتی را در دستور کار خود قرار داده‌اند و بدین ترتیب تا حد زیادی دست واسطه‌ها کوتاه شده‌است. انتظار می‌رود در زمینهٔ سفرهای فضایی طی ربع اول قرن بیست و یکم پیشرفت چشمگیری حاصل شود اگر چه در مقایسه با مراکز سنتی، آمار گردشگران این بخش قابل توجه نخواهد بود مگر این که تکنولوژی‌هایی چون سیستم‌های حمل به فضا پیشرفت کنند و ارزان تمام شوند. پیشرفت‌های تکنولوژیکی می‌تواند هتل‌های فضایی را ممکن نمایند و مثلاً هواپیماهای خورشیدی یا فضاپیماهای بزرگ را عرضه کنند. هتل‌های زیر آبی مثل هیدروپلیس هم که انتظار می‌رود در سال ۲۰۰۶ در دبی ساخته شود به این مجموعه اضافه خواهند شد. در اقیانوس نیز گردشگران مورد استقبال کشتی‌های گشتی بسیار بزرگ و بی‌نظیر و شاید هم شهرهای شناور قرار خواهند گرفت. برخی آینده‌گراها انتظار دارند هتل‌های سیار و پایه‌داری ساخته شوند که بتوانند به طور موقت در هر جای کرهٔ زمین نصب شوند و هر جا که ساخت هتل‌ها از نظر سیاسی اقتصادی یا بنا به ملاحظات زیست محیطی قابل قبول نباشد از آن‌ها استفاده کنند.^[۱۳]

توپوگرافی منطقه

ارتفاعت مرکزی معروف به عشرستاق :  این ارتفاعات در ابعاد تقریبی 12 . 6 کیلومتر با جهت شرقی – غربی در جنوب کوههای بیشه بنه قرار دارد .

ارتفاعات جنوبی معروف به برما زارم رود : این ارتفاعات در جنوب غربی بخش یانه سر قرار دارد و به ابعاد تقریبی 18 . 6 کیلومتر میباشد . از شمال به رود شیرداری و از جنوب به زارم رود محدود است.

ارتفاعات شمال نکارود :ارتفاعات شمال نکارود ، رشته کوهی با جهت شرقی ـ غربی است .  این ارتفاعات از مشرق به کوههای رادکان ( در جنوب کردکوی ) و از مغرب به رود نکا محدود است .

سایر ارتفاعات بخش یانه سر :

بجز موارد فوق که ارتفاعات اصلی و بزرگ بخش یانه سر میباشد؛ ارتفاعات دیگری در حاشیه روستاهها قرار دارد که به نام بعضی از آنها اشاره میشود :

آغوزدره ـ ارزت ـ استارم ـ الارز ـ اندرات ـ اوارد ـ بادله دره ـ بارکلا ـ برما ـ بندسر ـ بیشه بنه ـ پابند ـ پارچ ـ پارم ـ پجیم ـ پچت ـ پرکلا ـ پیته نو ـ جیربند ـ چالو ـ دهی ـ رمدان ـ زلت ـ سرخگریه ـ سمچول ـ شیلر ـ عیدین ـ غلامی ـ فتکش ـ کفترکار ـ کلا ـ کلکت ـ کوا ـ کیاسر ـ گرنام ـ گت چشمه ـ  لند ـ لوجنده ـ مصیب محله ـ نیالا ـ وزوار ـ ولو ـ ویوا ـ یارسم ـ یخکش و...

ارتفاعات شرق رود الارز :

رود الارز یکی از سرشاخه های اصلی نکارود و مهمترین رود در بخش میانی یانه سر باجهت شمالی جنوبی ؛ بخش یانه سر را بدو قسمت شرقی ـ غربی تقسیم می کند. این رود دهستان شهداء و عشرستاق را از هم جدا میکند. مهمترین ارتفاعات شرقی رود الارز بترتیب اهمیت عبارتند از :

الف . کوه خوش انگور :  مهمترین کوهها در مشرق رود عبدللهی و جنوب روستای یانه سر و شمال شرقی روستای سرخگریه میباشد.

ب . کوه کینوا :  این کوه در غرب ارتفاعات خوش انگور قرار داردو توسط رود عبدللهی از آن جدا میگردد .

ارتفاعات غرب رود الارز :

ارتفاعات عمده این منطقه شامل 5 قله مرتفع با نامها و مشخصات زیر است :

1. ارتفاعات پابند : در غرب رود الارز و جنوب غربی کوه کینوا قرار دارد.
2. کوه خرکشت  : در غرب کوه کینوا قرار داردو توسط رود الارز از آن جدا میگردد.
3.  کوه کفترکار  : این کوه در شمال کوه خرکشت قرار دارد.
4.  کوه کوا  : در شمال غربی کوه پابند و در جنوب غربی کوه خرکشت ، کوه کوا قرار دارد که روستای کوا در دامنه شمالی آن واقع است. از دو سمت این کوه دره ای جریان می یابد و در شمال کوا بهم میرسند و با تشکیل رود کوا که یکی از سرشاخه های رود نکاء بشمار میرود. نزولات جوی کوه های خرکشت – کوا – کینوا – کلا و زنگت به رودخانه نکاء می ریزد. دره کوا عمیق و در حدود 300 متر بصورت دره تنگ و متقارن و در جانب غربی آن غارهای متعددی از جمله غار وسیع دیوخانه است .
5. ارتفاعات بیشه بنه : این ارتفاعات با محور شرقی – غربی به ابعاد تقریبی 12 * 6 کیلومتر در شمال ارتفاعات کلا – زنگت قرار دارد
   

توپوگرافی و ناهمواریها :

بخش یانه سر در جنوب شرقی شهرستان بهشهر ؛ ناحیه کوهستانی سلسله جبال البرز قرار گرفته است و نقاط مختلف آن دارای ارتفاعات متعدد میباشد. این منطقه از نظر توپوگرافی توسط رودها به چهار قسمت عمده تقسیم میشود :

1.  ارتفاعات جنوب زارم رود .

2. ارتفاعات شرق رود الارز .

3. ارتفاعات غرب رود الارز .

4. ارتفاعات شمال رود نکاء .

بدلیل اهمیت و نقشی که ناهمواریها در شکل بخشیدن به فعالیت های کشاورزی منطقه ایجاد می نماید؛ ضروری است که قسمتهای 4 گانه فوق مورد شناسائی و بحث و بررسی بیشتر قرار گیرد .

ارتفاعات جنوب زارم رود :

خط تقسیمات سیاسی بین استانهای مازندران و گلستان و سمنان از جمله در محدوده شهرستان بهشهر و بخش یانه سراز خط الرأس تقسیم آب رشته کوه البرز سرچشمه میگیرد که رودهای شمال خط الرأس البرز بسمت دریای خزر و رودهای جنوبی بسمت دشت مرکزی ایران سرازیر میشود.

ارتفاعات این منطقه در جنوب شرقی بخش یانه سر، حدفاصل جنوب پابند بسمت شرق تا مرز شرقی یانه سر وسعت دارد و این منطقه مرتفع ترین بخش یانه سر بشمار میرود که ارتفاع آن 1700 متر تا بیش از 2700 متر میباشد. مرتفع ترین قله آن بنام سیاه خانی در جنوب شرقی روستای پابند قرار دارد که بعنوان بلند ترین قله در سطح بخش یانه سر و شهرستان بهشهر ( ارتفاع 2711 متر ) میباشد. این کوه از جنوب به کوه چنگی و از شمال به زارم رود منتهی میگردد .

گاه شمار مازندرانی

گاه شمار مازندرانی:

 در گاه شماري مازندارني كه به نام «فرس قديم» شناخته مي‌شود، سال 365 روز دارد و آن دوازده ماه 30 روز است و 5 روز به نام «پيتك» يا «پتك» اين سال، 6 ساعت و كسري كمتر از 1 سال خورشيدي دارد و از اين رو ماه‌هاي آن گردان است و جاي هر ماهش با گذشت 128 سال يك ماه پيشتر مي‌افتد. مازندراني‌ها سال اين گاه‌شماري را از «اركه ما» (آذرماه) آغاز و به «اونما» (آبان ماه) ختم مي‌كنند. پنج روز «پيتك» را هم به پايان «اونما» مي‌افزايند و هر يك از ماه‌ها را به ترتيب زير چنين مي خوانند:

اركما (آذرماه)

دما يا ديما (دي ماه)
وهمن ما (بهمن ماه)
نوروز ما يا نرزما يا عيدما (اسفندماه)
سيوما يا فردين ما (فروردين ماه)
كرچ ما يا ك'رچ ما (ارديبهشت ماه)
هر ما (خرداد ماه) 
تيرما (تير ماه)
مردال ما يا ملارما (مرداد ماه)
شرويرما يا شروين ما (شهريور ماه)
ميرما (مهرماه)
اونما (آبانماه)

نظير اين گاه شماري را «امير تيمور قاجار» در زمان محمدشاه قاجار، در كتاب «نصاب طبري» زير عنوان «اسامي ماههاي فرس» چنين ياد كرده است: 
سيوماه و كرچ و هره ماه تير دگر هست مردال و شروين مير 
چه اونه ماه وار كه ماه است و دي ز پي وهمن و هست نوروز اخير 
پتك را بدان خسمه زائده به آئين هرگز صغير و كبير
مازنداني‌ها نخستين روز هر ماه را«مارماه» مي‌نامند و در سپيده دم آن در هر خانه مرد يا زن يا كودكي خوش قد پا به آستانه خانه ميگذارد تا به آن خانواده، آن ماه تا آخرين روز هايش خوش بگذرد. نيز در روز «مارما» هر ماه داد و ستد نمي‌كنند و چيزي به كسي نمي‌دهند يا نمي‌بخشند و چنين كارهايي را بدشگون مي‌پندارند. 
چگونگي هواي هر روز از پنج روز پيتك را نشانه اي از هواي ماهي از پنح ماه پس از آن مي‌دانند. اگر هواي نخستين روز پيتك آفتابي باشد هواي روزهاي «اركما» را هم آفتابي مي‌پندارند. يا اگر هواي دومين روز آن باراني باشد، هواي «دما» را باراني مي‌دانند، بهمين گونه چگونگي «وهمن ما» و«فردين ما» و «نوروزما» مي‌انگارند.
همچنين هواي هر يك از روزهاي طاق «كرچما» را تا چهاردهم، يعني روزهاي اول و سوم و پنجم و سيزدهم، كه جمله هفت روز مي‌شود، نشان‌هاي از هواي روزهاي «كرچما» و شش ماه ديگر سال مي‌دانند.
مثلا اگر آسمان روز اول «كرچما» گرفته و باراني شود، هواي سراسر ماه «كرچما» را گرفته و باراني مي‌پندارند. يا اگر هواي روز سوم آن باز و آفتابي شود، هواي تمام روزهاي ماه «هر ما» را باز و آفتابي خواهند دانست و بهمين طريق هواي روزهاي پنجم و هفتم و سيزدهم را نشانه‌هائي از براي هواي ماه هاي «تيرما» «مردال ما» و ..«اونما» مي‌انگارند. 
اين هفت روز از «كرچما» را «كرچ در» مي‌نامند و در اين روزها گلكاري نمي‌كنند، تن نمي‌شويند، موي سر و چهره نمي‌تراشند و پشم گوسفند و موي بز نمي‌چينند و چون معتقدند كه: اگر گلكاري بكنند مار درخانه شان آشكار خواهد شد و آشيانه و تخم گذاري خواهد كرد. اگر موي سر بتراشند يا تن بشويند، موي سر و تن و چهره شان سفيد مي‌شود و مي‌ريزد. اگر پشم گوسفند يا موي بز را بچينند، بيماري و بلا در دام مي‌افتد.

تاريخچه استان مازندران

تاريخچه استان مازندران

پيش از ورود آرياييان به ايران و مازندران مردم بومي اين منطقه از راه شكار و گله داري امرار معاش مي‌كردند. مطالعات باستان شناسي در غارهاي كمربندًََ و هوتو بهشهر حضور انسان در مازندران را به حدود 9500 پيش از ميلاد مي‌رساند . آريايي نژادان مهاجرت خود را از سرزمين هاي شمال شرقي مرزهاي كنوني ايران در حدود هزاره سوم پيش از ميلاد آغاز كردند، با بوميان در آميختند يا بر آنان فائق آمدند. مازندران كنوني بخشي از سرزمين گسترده‌تري است كه در متون تاريخ از آن با نام «فرشوارگر» و «پتيسخوارگر» ياد كرده اند . محققان ، مازندران و گيلان را به سبب هم جواري و نيز به سبب اوضاع طبيعي و جغرافيايي مشابه ، عموماً با هم نام مي‌برند و همه مناطقي كه در جنوب درياي مازندران و ميان آذربايجان و خراسان قرار دارند را يك ناحيه مي‌دانند . از اين حدود در زمان هخامنشيان در كتيبه بيستون نام پتشواريش ضبط شده است . طبري ها و مردها تيره هاي ساكن اين ناحيه همواره به عنوان بهترين تيراندازان در جنگ هاي شاهان هخامنشي با دولت هاي ديگر معرفي مي‌شوند. استرابن جغرافيا نويس يوناني اين محدوده را به صورت «پرخواترس» نام مي‌برد. طبري ها ومردها در جنگ داريوش سوم با اسكندر مقدوني در «گوگمل» حضور چشمگيري داشتند و مسئول نگاهباني شاهنشاه و خاندان او بودند. اسكندر فاتح ايران نتوانست از طريق جنگ طبرستان را تسخير كند. طبرستان به علت وضعيت خاص اقليمي از ايام باستان جايگاه و پايگاه اقوام خاندان هاي حاكم بود . نخستين كسي كه در نوشته هاي مورخان به عنوان حاكم شهرستان طبرستان از او ياد شده اتوفرادات يا فرهاد پارتي است . طبرستان به علت نزديكي با سرزمين و دولت پارت تا انقراض اشكانيان عملاً زير استيلاي دولت اشكاني قرار داشت . در زمان دولت ساساني نيز شاهنشاهي اين ناحيه به فرمان يك شاه بود . چنانچه وقتي اردشير بابكان به تخت نشست ، اداره اين قسمت از ايران به دست «گشنسف شاه» يا «جسنسف شاه» بود . واژه مازندران كه از نظر جغرافيايي بخش بزرگي از طبرستان بوده است . در حوالي سده هفتم هـ.ق جانشين نام طبرستان شد. سلسه هاي مشهوري كه اغلب همزمان سرزمين مازندران را در دوره اسلامي در اختيار داشتند ، با ذكر شاهان ، افراد شاخص و زمان حكومتشان عبارتند از :

1-آل قارن از سال 50 قبل از هجرت تا سال 224 هـ. .ق ، محدوده حكومت اين سلسله اغلب جبال مازندران بود و افراد شاخص آن عبارتند از : قارن پسر سوخرا ، ونداد هرمز پسر سوخرا، مازيار پسر قارن .

2-سلسله آل گاوباره از سال 40تا 144 هـ. ق شاهان اين سلسله اغلب در دشت مازندران و گرگان حاكم بودند افراد مشهور آن عبارتند از :دابويه پسر گاوباره ، سارويه پسر فرخان بزرگ ، اسپهبد خورشيد پسر دازمهر.

3-شعبه ديگري از سلسله آل گاوباره با نام پادوسپانان كه قلمرو حكومتشان غرب مازندران و رويان ، نور ، كجور و لاريجان بود . از سال 40 تا 1002 هـ.ق (عهد شاه عباس كبير صفوي ، نزديك به يكهزار سال) پادشاهان مشهور اين سلسله پادوسيان اول پسر گاوباره شهريار ابن پادوسيان ، ملك بهمن پسر كيومرث بودند .

4-پادشاهان باوند يا اسپهبدان از 45 تا 397 هـ.ق باونديان به سبب حكومت در جبال مازندران يعني قسمت‌هاي سوادكوه و دودانگه كنوني ساري (فريم) ملك جبال خواهنده مي‌شدند.

مشهورترين ملوك اين سلسله «باو» نوه «كيوس» برادر انوشيروان ساساني ، اسپهبد شروين پسر سرخاب شهريار پسر شروين بودند .

5-آل وشمگير يا آل زيار از سال 316 تا 470 هـ.ق ؛ محدوده حكومت اين سلسله شرق مازندران بود و شاهان مشهور آن مرداويج پسر زيار ، قابوس ابن وشمگير شمس المعالي ، گيلانشاه پسر كيكاوس بودند .

6-مرحله دوم حكومت باونديان موسوم به اسپهبدان باوند از 466 تا 606 هـ.ق ؛ اين سلسله بعد از تسلط بر آل زيار سرزمين طبرستان را متصرف شد. پادشاهان معروف آن اسپهبد حسام الدوله شهريار پسر قارن ، شاه غازي رستم پسر علاءالدوله بودند .

7-باونديه معروف به كينخواريه (دوره سوم سلاطين آل باوند) از سال 647 تا 750 هـ.ق ؛ حكام اين سلسله بر نواحي آمل فرمانروايي داشتند و شاخص ترين آنها عبارتند از حسام الدوله اردشير ابوالملوك تاج الدوله يزد جرد .

8-نمايندگان خلفا از سال 144 تا 169 هـ.ق اعراب مداوم و بالاستقلال نتوانستد به سراسر مازندران و طبرستان دست يابند و حكومتشان در مدت 25 سال همواره با تعرضات و جنگ سلاطين محلي مواجه بود. از اين رو ناگزير به ساختن پادگان هاي نظامي در دشت مازندران پرداختند . شاخص ترين اين گروه از نمايندگان خلفا «ابوالخصيب مرزوق سندي» بود كه ساري به دست او گشوده شد .

9-سادات حسني و حسيني و مرعشيان بر خلاف نمايندگان خلفا كه مي‌خواستند مازندران را به قدرت شمشير خويش بگشايند .

از راه تبليغ دين ومذاهب تشيع توانستند در بين طبقات مردم اين سازمان رسوخي عاطفي داشته باشند. تا اينكه پس از استقرار پايه هاي قدرت اقدام به خروج كردند و حدود 750 سال در نواحي مختلف آمل ، ساري ، و جبال تسلط يافتند. مشهورترين اين سلسله از سادات مازندران عبارتند از حسن بني زيد (داعي كبير) ،‌ناصر كبير (ناصر الحق) ، مير قوام الدين مرعشي ، سادات مرتضايي در هزار جريب .

10-ديگر سلسله ها : در طول هزاره اول هجري هم زمان با حكومت دودمان هاي متعددي كه از آنها نام برده شد ، دست اندازهاي ديگر هم از سوي فرمانروايان نواحي ديگر ايران و خارج از ايران به مازندران به عمل آمد كه اهم آنها عبارتند از :

طاهريان ، صفاريان ، سامانيان ،‌غزنويان و همچنين تيموريان كه دوران تسلط و جنگ و گريزشان كوتاه بود .

 

 

میل رادکان یا گنبد رادکان

میل رادکان یا گنبد رادکان، در ۴ کیلومتری جنوب شرقی روستای رادکان و در ۴۲ کیلومتری جنوب کردکویو ۵۴ کیلومتری جنوب غربی گرگانو ۱۱۷ کیلومتری برج گنبد قابوسدر یک منطقه کوهستانی - جنگلی و بر فراز تپه با صفایی که دارای موفقعیت خاص طبیعی و سوق الجیشی است در دامنه جنوبی سلسله جبال البرزو دره‌ها و تراس‌های حاشیه شمالی رودخانه نکا که از شرق به غرب جریان دارد قرار دارد. این گنبد در امتداد گنبدهای لاجیم ورسک در کنار شاهراه منتهی به شاهکوه، گردنه شمشیر بر، چشمه علی، جهان نما، بخش یانه سر، بر فراز تپه‌ای که از دور نمایان است، به منظور راهنمایی رهگذران و مسافران ساخته شده‌است. بعدها از این بنا به‌عنوان آرامگاه بانی آن استفاده کرده‌اند. این گنبد مدفن یکی از اسپهبدان آل باوندطبرستان به نام ابوجعفر محمدبن وندربن باوندی است.بر کتیبه‌ای که در زیر گنبد دیده می‌شود، ساخت آن در ۴۰۷ هجری قمری در زمان فرمانروایی اسپهبد ابوجعفر آغاز و در ۴۱۱ هجری قمری بدست احمدبن عمر به پایان رسید. این بنا از دو قسمت گنبد و بدنه تشکیل شده‌است. گنبد آن بصورت ترک (مخروطی شکل) و دو پوشه است، که بیش از ۳۵ متر ارتفاع دارد. بدنه بسیار ساده و دارای آجر چینی معمولی و دارای تزئینات آجرکاری و گچ بری است. به منظور استحکام بخشی بیشتر حد فاصل بندهای آجرها با فشار انگشت دست به داخل فشرده شده‌است که قابل توجه می‌باشد.در فواصل معیین سوراخ‌هایی به چشم می‌خورد که جای داربست بوده که در هنگام احداث بنا تعبیه شده‌است. ورودی هلالی شکل آن در ضلع جنوبی گنبد قرار دارد. زیباترین قسمت بنا در بخش فوقانی آن قرار دارد، که عبارت از دو ردیف قطار بندی و دو کتیبه کوفی و پهلوی است که در میان تزئینات آجرکاری و گچ بری که نام بانی و تاریخ ساخت بر آن نوشته شده‌است. طرح داخلی گنبد رادکان مدور و دارای نمایی ساده و اندود گچ و آهک است. در تمام بدنه بنا آجر و ملات گچ و آهک بکار رفته‌است.

 مراکزتبرستان در گذر تاریخ

هزارجریب مرکز تبرستان  

هزار جریب در دو دوره طبق  سندهای تاریخی مرکز تبرستان بوده و این دو دوره مربوط به دوران باوندیان و دوران سادات مرتضوی هزارجریب می باشد بنابر این با توجه به وجود تپه های باستانی و قلعه های به جا مانده و همچنین گورستانهای تاریخی از مسئولین میراث فرهنگی شهرهای ساری و گرگان و بهشهر و همچنین دامغان وسمنان خواهشمندیم که کمک کنند تا ناشناخته های تاریخ و گذشته این سرزمین باستانی به همه دوستداران این مرز وبوم  و ایرانیان نمایان شود

 

نام سلسله	مرکز حکومت	تاریخ
گشنسف	زادراکرتا(استراباد)	پیش از اسلام
زرمهرشاهان	ساری یا تمیشه	پیش از اسلام

 

قارنوندیان	شهریارکوه ، ساری	صدر اسلام
گاوباریان	دیلم	صدر اسلام
پادوسبانیان	کجور ، رستمدار	صدر اسلام
باوندیان	فریم، هزارجریب ،ساری،آمل	صدر اسلام

 

علویان	آمل	پس از اسلام
اسفاربن شیرویه	لاریجان	پس از اسلام
آل زیار	گرگان	پس از اسلام
آل بویه	شیراز	پس از اسلام
کیاهای چلاو	آمل	پس از اسلام
کیاهای جلال	ساری	پس از اسلام
سادات مرتضوی هزارجریب	هزارجریب و ساری	پس از اسلام
دیو	سوادکوه	پس از اسلام
روزافزون	سوادکوه	پس از اسلام
مرعشیان	آمل ،واتاسان ، ساری	پس از اسلام

 

صفویه	ساری ،فرح آباد و اشرف البلاد	معاصر
افشاریه و زندیه	بارفروش	معاصر
قاجاریه	ساری	معاصر
پهلوی	ساری	معاصر
جمهوری اسلامی	ساری	معاصر

 

سادات مرتضوی هزارجریب

 سادات مرتضوی هزار جریب خاندانی است که در قرن نهم و دهم هجری در هزارجریبمازندران حکومت کرده‌اند.از این خاندان ابتدا سید عماد در سال ۷۶۰ هجری به فرمان امیر تیمور به حکومت هزارجریب رسید و در آن ناحیه استقلال گونه‌ای یافت. در سال ۸۰۹عزالدین و در سال ۸۹۲میرغضنفر و در سال ۸۲۳حسن این سمت را داشتند.اعقاب سید عماد به دو دستهٔ جبرئیلی و رضی‎الدین تقسیم شدند و در سال ۱۰۹۵سید مظفرالدین حسین مرتضوی مازندران را با الوند دیو تقسیم کرد.

 

 

باوندیان

 بر اساس نوشته های مورخان پس از مرگ یزگرد سوم آخرین شاهنشاه ساسانی (31هـ / 651م) در دل  کوههای سر به فلک کشیده تبرستان، خاندانی حیات سیاسی  خود را آغاز کرد که مدت هفت قرن به طول انجامید . مؤسس این سلسله شخصی به نام باو بود که این خاندان به او منسوبند. باو درسال 45 هجری قمری آغازگر حکومت باوندیان بر تبرستان بوده است . مورخان دوران حکومت آل باوند بر تبرستان رابه سه دوره کیوسیه ، اسپهبدیه و کینخواریه تقسیم می کنند . دوره تحت فرمانروایی آل باوند که ، کیوسیه خوانده شده ، از سال 45 تا397 هـ است. قلمرو آنان در این دوره بخشهای  کوهستانی  معروف به جبال قارن به مرکزیت پریم یا فریم بوده که به همین خاطر به ملک الجبال و گرشاه شهرت یافته اند . (1) چگونگی تشکیل حکومت حکومت باوندیان و اوضاع واحوال و حوادث روزگار آنان موضوع این فصل پژوهش حاضر است . دومین دوره فرمانروایی آل باوند از سال 466 هجری آغاز شده وتا سال 606 هجری به درازا کشیده است ، مورخان اسپهبدان این دوره را باوندیان اسپهبدیه نام نهاده اند . نخستین فرد این سلسله اسپهبد حسام الدوله شهریاربن قارن و آخرین آنان اسپهبد شمس الملوک رستم بن اردشیر است . باوندیان اسپهبدیه بر تبرستان ، گیلان ، ری و قومس فرمانروایی داشتند و مرکز حکومتشان شهر ساری بوده است . سومین سلسله آل باوند ، کینخواریه نام داشته که حکومتشان از 635 هـ  با جلوس اسپهبد ابوالملوک حسام الدوله اردشیر ملقب به کینخوار آغاز شده وتا سال 750 هـ یعنی زمان قتل اسپهبد فخرالدوله حسن به دست کیا افراسیاب چلابی به طول کشیده است . مرکز فرمانروایی شان آمل بوده که از آنجا بر سراسر مازندران حکم می رانده اند .

 ابوالفراس شهريار بن عباس از خاندان باوندي و با توجه به تاريخ مازندران، باونديان از سال 45 تا 750 هـ.ق طي سه دوره در مازندران حكومت نمودند.

 در دوره ي اول پادشاهان باوند يا اسپهبدان از سال 45 تا 397 هـ.ق در قسمت هاي سوادكوه، دودانگه (فريم) حكومت نمودند و به ملوك جبال معروف بودند. در دوره دوم پادشاهان اين دوره كه به اسپهبدان باوند معروف بودند از سال 446 تا 606 هـ.ق حكومت نمودند و بعد از تسلط بر آل زيار سرزمين طبرستان را متصرف شدند.و مشهور ترين ملوك اين سلسله «باو» نوه « كيوس» برادر انوشيروان ساساني ، اسپهيد شروين پسر سرخاب شهريار پسر شروين بودند.

  در دوره ي سوم پادشاهان اين دوره كه به كينخوار معروف بودند از سال 647 تا 750 هـ.ق بر نواحي آمل فرمانروايي داشتند. با توجه به مراتب فوق برج لاجيم در فاصله ي دوره اول باوندي و ظهور دومين سلسله ي اين خاندان احداث گرديده است. يعني زماني كه تمامي دشت و نواحي مازندران قريب به هفتاد سال در دست آل زيار بود و سلاطين باوندي در كوههاي جنوب ساري ( پايتخت سابقشان) مأمن گزيده و منتظر فرصت بودن كه مجدداً حكومت مازندران را در دست گيرند.

سیری در سفرنام ها

هزار جريب در سفرنامه لیوتنان کلنل لوات:

 

کلنل برسفرد لوات قونسول دولت بهیه انگلیس در استرآباد، از طهران به استرآباد و تعیین وضع جغرافیایی عرض راه از طهران به استرآباد مابین سنه 1881 و سنه 1882 مسیحی (مطابق سنه 1298 و سنه 1299 هجری)  لیوتنان کلنل لوات نقشه آن راهی که مسافرت نموده به طور تحقیق کشیده [به] دور اول آن مسافرت نامه ملحق کرده‌اند مقیاس این نقشه را از قرار یک فرسنگ در نیمکره (نیم گره)قرار داده‌اند و خط قرمزی که در این نقشه کشیده شده است .راهی است که لیوتنان کلنل لوات در آنجا عبور نموده و این راه از طهران است به سمت شمال الی علت و از آنجا به دره لار و جنوب کوه دماوند، و از آنجا از راه مابین رودخانه هراز و فیروزکوه، به کُرند و از آنجا به فولاد و محلّه و شاهکوه و از آنجا به استرآباد و بعد از استرآباد به شاهرود. منزل بیست و یکم از کرند به فولاد محله در این روز هوا مه داشت باد شمالی نیز می‌آمد و قدری سرد بود. اگر فصل اوایل اسد بود هوا برودتی داشت که ما محتاج بالاپوش بودیم.از دره حوسکو حوالی صحرای کرند روانه شدیم این دره بسیار کم عرض بود. دو کوه مرتفع در اطراف داشت. بعد ا ز چند فرسنگ طی مسافت به محلی رسیدیم که موسوم است به رسم رودبار در آنجا دره و سعتی پیدا کرد. راه فولاد محله بعد از یک فرسنگ و نیم مسافت که از کوه پلور می‌گذرد از این دره خارج می‌شود. و از آنجا به سمت شمال می‌رود و از کنار دو مرتفع عبور نموده به کوهی می‌رسد که بالا سر فولاد محله واقع شده، و پانصد ذرع ارتفاع دارد. در عرض راه به قریب یک فرسنگ مسافت سیاه چادر است. در ایلات مازندرانی و غربال بندها و غیره منزل کرده‌اند، و هر دسته مرتع جداگانه دارند. و از برای خود زراعت جو و گندم می‌کارند در این وقت همه مشغول جمع‌آوری محصول بودند. دو ساعت بعدازظهر وارد فولاد محله شدیم. نه ساعت راه آمده بودیم. فولاد محله ده معتبری است که قریب پانصد نفر جمعیت دارد. این ده در یک زمین مرتفع مدور واقع شده. و اراضی اطراف آن همه زراعت می‌شود و آب قناۀ دارد. خانه‌های این ده همه سقف مسطح دارند و دیوارها از گل چینه ساخته شده است. در وسط ده خرابه یک برج قدیمی نمایان است. اطراف ده باغات بسیار است. یک باغ وسیع که درختان چنار کهن دارد موسوم به باغ سرتیپ. این باغ را ابراهیم خان سرتیپ حاکم هزار جریب بنا نموده است. هزار جریب در سمت شمال غربی ده واقع است. در حوالی فولاد محله دهی هویدا نبود و کوه‌های اطراف همه خشک بودند ولیکن از سمت شمال جنگل عظیم طبرستان نمایان بود. از فولاد محله کوه موسوم به شاهکوه مشاهده می‌شد. راه مستقیم از فولاد محله به چهار ده راهی است که از دره شرقی از راه چشمه اعلی دامغان می‌رود و راه دیگر از محاذی آن در دره تنگه سیری می‌رود و چون این راه غیرمستقیم در نزد علمای جغرافیا غیرمعلوم بود.ما این راه غیرمعمول را انتخاب کردیم. منزل بیست و دوم از فولاد به پیشرت در این روزنه ساعت تمام راه رفتم دو ساعت بعد از حرکت از فولاد محله راه متدرجاً بالا رفت تا آنکه از دو هزار و دویست ذرع به دو هزار و چهارصد ذرع ارتفاع رسید. راه از آنجا در کنار رودخانه که از وسط تنگه شاهپور می‌گذرد عبور نموده به تنگه سیری می‌رسید. از بالای کوه تنگه سیری منظره خوبی دارد.

 این دره درخت زیاد دارد و چند دره در آنجا واقع است. که این باغات دارند. اسامی دهات و لنا، تبلسه، کرات. آب این دهات در سمت شمال به تنگه شار آب می‌رود در سمت شرقی دره سیری چشمه‌های آب معدنی بسیار است و مخصوصاً در صورت یک چشمه آب گوگردی دارد که مردمان مریض و آنهائی که وجع مفاصل دارند بدانجا زیاد می‌روند. و این آب برای آنها نفع کلی می‌بخشد.پیشرت قریه کوچکی است و اطراف ان درختان گردو و غیره است یک چشمه آب دارد. درختان این ده خیلی خوب است. و به خاطر می‌آورد درختان انبه هندوستان را در عرض راه از چندین دره و دربند عبور نمودیم. همه جا جنگل انار وحشی و غیره بود و کبک زیاد داشت. منزل بیست و سیّم از پیشرت به چمن منقا راه از تنگه سیری کنار رودخانه موسوم به همین اسم که در سمت شمال شرقی به طرف جنوب غربی جاری است می‌رود. کوه‌های دو سمت این دره یکصد الی یکصد و سی ذرع ارتفاع دارند. این کوه‌ها به واسطه شهرهای عظیم که به سمت جنوب جاری هستند از یکدیگر منفصل می‌شوند. در یک دره در کنار یکی از این رودخانه‌ها قریه کله سریا کله هزار واقع است و قریب هشتاد خانه پانصد نفر جمعیت دارد. اطراف ده هر قطعه زمین مناسبی را زراعت کرده بودند. از این دره که گذشتیم. به قریه صورت رسیدیم چشمه‌های آب گوگردی که سابقاً ذکر شد در حوالی این قریه واقع است. در این کوه‌ها درخت‌های سروکوهی زیاد دارد. در سمت شمال راه در کمرکوهی قریه است موسوم به بدله که قریب هفتصد نفر جمعیت دارد. از این ده که گذشتیم در یک دره وسیعی متدرجاً فرود نمودیم. تا آنکه از دو هزار و پانصد ذرع ارتفاع به دو هزار و یکصد ذرع رسیدیم. در محلی که این دره به دره چهارده متصل می‌شود و کوه‌های متصل اطراف متدرجاً پست می‌گردد و در سمت جنوب مساوی می‌شود به دره ای که به چشمه علی می‌رود. در دو فرسنگی رودخانه که از این دره می رود در جایی که اراضی سه هزار ذرع ارتفاع پیدا می‌کند.صدف و اشیاء دریائی در زمین بسیار یافت می‌شود. در منقا یک چشمه آب معتبر و چمن وسیع دارد. در کنار چشمه چادر زدیم و شب را در آنجا توقف نمودیم. هوا سرد بود و از سمت تنگه سیری باد شدیدی می‌آمد. به قسمتی که به چادرها اذیت می‌رساند. در منقاء به جز شیر که از شبانها گرفتیم چیزی ممکن نبود. منزل بیست و چهارم از متقا به چهارده در این روز ما دیر ملتفت شدیم. که اگر از دره سمت شمال از راهها توده و نمکه روانه شده بودیم زودتر به منزل می‌رسیدیم. ولیکن ما راه مستقیم را پیش گرفته از کنار رودخانه که به دره چهارده می‌رود رفتیم و بعد از آنکه از چندکوه گذشتیم آخرالامر به دره چهارده رسیدیم یعنی به قریه کلاته که در دو فرسنگ و نیمی چهارده کلاته واقع است. این ده چهل، پنجاه خانوار جمعیّت دارد. و باغات توت و گردو زیاد دارد. و در سمت غربی ده چند چشمه آب دارد که به ده می‌رود. ما در قریه کلاته از راه چشمه علی به چهارده رفتم در عرض راه از اراضی مزروع و خرابه های چند ده عبور نمودیم. از چمن منقا شش ساعت و ربع به ظهر مانده حرکت کردیم. این یکی از باغات دولتی ایران است. این باغ را فتحعلی شاه بنا نموده است. و احتمال کلی می‌رود. زیرا که درخت‌های کهن هفتاد ساله زیاد دارد، ولیکن مثل سایر باغات دولتی ایران مخروبه است. مواجب دیوان کفاف باغبان‌ها را نمی‌دهد و ایشان برای جلب منفعت خود هر کس را در این راه می‌دهند. قریه چهارده ملکی میرزا یوسف مستوفی‌الممالک است. و مرکز مکاری خراسان می‌باشد. خانه‌ها و ملبوس اهل این ده به طرز اهل عراق است. از کوه شاه برف آب می‌شود و رودخانه عظیمی جاری است. که از وسط این قریه می‌گذرد، چهارده چهار مزرعه است و اسامی آنها از این قرار است: کشاش، وازین، سردوان، کاله، این مزارع باغات مشجر از توت و گردو، و غیره زیاد دارند و هر یک امامزاده دارد، از چهارده راه شاهکوه را پیش گرفته از دره سمت شمال روانه شدیم. و به قدر یک فرسنگ از اراضی مزروع جو و گندم عبور نمودیم تا آنکه دره به سمت راست پیچید و از آنجا از یک راه مارپیچی بالای کوه رفتیم.

شاهکوه فاصله است فیمابین اراضی دامغان و اراضی بحر خزر، این کوه‌ها همه خشک هستند. اما کوه‌های سمت شمال نمایان است و هه سبز و خرم هستند. و از درخت‌های سرو کوهی پوشیده شده‎اند. از شاهکوه که فرود نمودیم از دره گذشتیم.

 یک رودخانه از آب شاهکوه از وسط آن عبور می‌نمود. در انتهای دره آبشاری بود که دو هزار و سیصد ذرع ارتفاع داشت.

 در نزدیکی آبشار چشمه بود. در کنار آن چشمه چادر زدیم. و شب را توقف نمودیم. نه ساعت تمام در راه بودیم. منزل بیست و پنجم از چشمه نزدیکی چهارده به زیارت حسن‌رود در این روز نیز راه خیلی مسافت داشت و مشکل بود. دلیل راه همراه نداشتیم. و اگر چه به هدایت راه گذارها راه را گم نکردیم لیکن اگر یک نفر بلد داشتیم ما را از راه نزدیک‌تر می‌برد و کمتر مشقت داشتیم.

 راه به طرف شرقی می‌رفت. از سمت شعبه شمالی شاهکوه تا اینکه به قریه شاهکوه بالا رسید. و از آنجا به طرف شمال به چهارباغ که محل سیاه چادر یک طایفه غربال بند بود. بعد از چهار باغ راه به طرف شمال غربی رفت. و از یک تپه که هفتصد ذرع ارتفاع داشت بالا رفتیم بعد فرود نمودیم و از سه هزار دویست ذرع ارتفاع به ده هزار و دویست ذرع رسیدیم و شب را در آنجا توقف نمودیم.

 در این وقت شش ساعت از ظهر گذشته بود. سیزده ساعت تمام راه آمده بودیم و برای ما و اسب و قاطرها لیکن توانایی باقی نمانده بود. در عرض راه از دامنه شمالی شاهکوه همه جا جنگل بود و راه برای عراده و توپ همه جا خوب بود لیک در جائی که به تپه هفتصد ذرعی می‌رسد که قبل ذکر شده شاهکوه نشان و منظر خوبی دارد.

 مثل یک دیوار سنگی می‌ماند و راه بالارو ندارد. یعنی بیش از سیصد ذرع ممکن نیست کسی بالا رود. این کوه چهار هزار و دویست ذرع ارتفاه دارد. و از راههای اطراف کوه رودخانه‌ها جاری است. قریه شاهکوه پائینی در دامنه کوه واقع است. ما به این ده نرفتیم لیکن از دور نمایان بود موسیو پترسن یکی از حکمای طبیعی روس و معلم مدرسه اونیور سیته دور بارت برای تحقیقات به شاهکوه آمده و در این قریه موقف داشت. بعدها در استرآباد من او را ملاقات کردم.

 او می‌گفت که نباتات و حیوانات این کوه قابل اعتنا نیست در دره‌های حوالی شاهکوه زراعت زیاد می‌شود ولیکن کوه‌ها همه سنگی مثل غالب کوهستان ایران خشک هستند در بعضی جاها سرو کوهی دارد. ما از قریه حاجی آباد که در سر جاده شاهرود واقع است عبور نمودیم و از کنار رودخانه که اطراف آن همه چمن بود گذشتیم و به چهارباغ رسیدیم که برج و چند قطعه باغ داشت در این جا از کوهی بالا رفتیم که هفتصد ذرع ارتفاع آن بود. در این وقت دو ساعت و نیم از ظهر گذشته بود. در اینجا وضع مملکت مثل اینکه سحر کرده باشند یک دفعه تغییر کرد. در این محل مرتفع که رسیدیم یک مرتبه جنگل انبوه بلوط و نارون و غیرها هویدا گشت، از گردنه میخ ساز تا این مکان همه جا کوه‌های خشک سنگی بود. این تغییر وضع فرح کلی بخشید. از کوه که فرود نمودیم داخل جنگل شدیم. ابتدای جنگل قریب سه هزار ذرع از سطح دریا ارتفاع داشت. چهار ساعت بعدازظهر به چشمه سیاه کند رسیدیم. از این جا قریه زیارت از دور نمایان بود.از این محل به بعد راه بسیار بد بود. اگرچه از وسط جنگل می‌رفتم و جنگل منظر خوبی داشت و مفرح بود. لیکن گِل و باتلاق به قسمی بود که اسب فرو می‌رفت و بعضی جاها خطر داشت و چون یکی از همراهای ما در شاهکوه عقب ماند، که یک بلد راه بیاورد بر آن شدیم که نرسیده به قریه زیارت هر جای مناسبی که بدست آمد موقف نمائیم.در این وقت پنج ساعت و نیم از ظهر گذشته بود.

 منبع: سفرنامه لیوتنان کلنل برسفرد لوات/ ترجمه از محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه؛ به‌کوشش خدیجه اعتصامی 

هزار جريب در سفرنامه افضل الملك

افضل الملك كه به عنوان رياست دفتر ايالتي مازندران به مازندران سفر نمود روز شمار سفر خود به مازندران از 26 شعبان 1331 تا هجدهم جمادي الاخر 1332 را به نگارش در آورد ه كه شامل مطالب ارزشمندي مي باشد. در مورد وجه تسميه و حكومت چهاردانگه داراي مطالب با ارزشي است. هزار جريب بلوكي است بسيار معتبر هم دهات قشلاقي و هم دهات ييلاقي دارد. از طرف ساري كه بخواهند آنجا روند كوه هاي بلند و راههاي سخت دارد. دهات و خاكش متصل به دهات سمنان و دامغان مي شود.فولاد محله يكي از دهات معتبر آنجاست. گليمي كه مي بافند كه معروف به جاجيم هزار جريبي است هم فرش است و هم رواندازاست. آن را روي كرسي هم مي اندازند، پرده اتاق هم مي توان قرار داد. گندمي كه در خاك مازندران به عمل مي آيد نانش را نمي توان خورد، آدمي را گيج و بيهوش مي كند، بايد گندم ديگر به آن مخلوط كرد كه بتوان نانش را خورد، ولي گندم كه از هزار جريب به عمل مي آيد بي عيب است. نانش خوب است. غالبا"حاكم هزار جريب از براي حكومت و من سفره هاي نان مي فرستادند كه در سر سفره گذاشته ، پلا و چلاو مي خورديم قدري هم از نان ها صرف مي كرديم. بلوك هزار جريب دو فوج سرباز به ديوان مي دهد. فوج عبارت از هزار نفر است، اما فوج اينجا هشتصد نفري است. بلوك هزار جريب مشتمل بر دودانگه و چهاردانگه است كه هر محل حاكمي دارد . اين كه دو دانگه و چهاردانگه مي گويند جهتش اين است كه امير تيمور گوركان از مير عماد الدين ، كه سيدي عالي نسب و داراي مقاماتي عاليه بوده است – كرامت و خرق عادت بزرگي ديده است. دست او را مي بوسد و به او ارادت مي ورزد و هزار جريب را به او مي بخشد و به سيور غال واگذار مي كند كه ماليات آنجا را گرفته صرف معيشت خود سازد.

مير عماد الدين در اينجا زندگي مي كند و مشغول فلاحت و زراعت مي شود. از يك زن دو اولاد داشته و يك زن دگر او چهار اولاد مي آورد، هزار جريب را ميان اولاد خود تقسيم مي كند، لهذا به دو دانگه و چهاردانگه تقسيم مي شود. مير عماد از بزرگان اهل باطن بوده است. نتايج اولاد او هنوز باقي و برقرارند. به عزت و احترام زندگاني دارند.به حكومت هزار جريب مداخله ندارند،كناره مي جويند، اما در آن دهات ملك و حشم داشته رعايا براي آنها زراعت كرده، خودشان يه احترام زندگاني مي كنند. ميزا عباس خان كه از آن اولاد و بسيار آبرومند و عاقل و دارايمكنت بود در زمستان با اهل و عيال از هزار جريب به ساري مي آمد و در خانه هاي خود تا آخر حمل به سر مي برد. باز براي ييلاق به دودانگه سر املاك خود مي رفت. با من آمد و شد داشت. چندين بار به او گفتم: اگر ميل داري حكومت دودانگه را به شما واگذار كنم. قبول نکرد و گفت: به املاك خود رسيدگي كردن بهتر از حكومت دوز رو و بال(؟) است. او را عاقل يافتم. يكي از نتايج محترم مير عماالدين ، سيد بزرگوار جناب مستطاب آقاي شريف العلماء مي باشد كه در ساري ساكن هستند. اهل شهر بالتمام از صميم قلب به ايشان ارادت دارند. پدرشان مرحوم حاجي ميرزا سيد محمد بوده كه بسي كرامات و خرق عادات از ايشان سرزده، تمام علماي بزرگ به آن سيد جليل القدر ارادت داشته اند.اهل ساري به امر و نهي جناب مستطاب آقاي شريف العلما و اخوي شان آقاي سلطان الذاكرين اطاعت دارند.خيلي از شب ها در منزل ايشان يا در ساير منازل دعوت داشتم و با ايشان تا ساعت شش از شب رفته بسر مي بردم و مشغول حديث و اخبار و ادبيات و تاريخ و سياسيات مي شديم.در طهران هم كه از طرف ساري به وكالت دارالشوراي ملي منتخب شدند با بنده مانوس بود. يك دوبار با جناب امير مؤيد و ديگران به صرف ناهار در بنده منزل دعوت داشتند. از حضور ايشان خيلي مشعوف بوديم. اگر زير بار وكالت نمي رفتند مقام ايشان عالي تر از اين مقامات بود. خلاصه – حكومت چهاردانگه ي هزار جريب با جناب اشجع الملك بود و حكومت دودانگه با جناب اسمعيل خان صارم الملك پسر مرحوم ابراهيم خان معروف بود كه تمام دودانگه از املاك ايشان و خواهرش حاجيه خانم مي باشد. بين اين دو امير مازندراني ضديت نقاضت بود. من حمايت از صارم الممالك كرده خيلي تقويت نمودم. نگذاشتم كه حكومت و فوج سرباز دودانگه از ايشان خارج شود.توانستم رقم حكومت براي ايشان بفرستم ، مبالغي خطير براي حكومت ومن پول فرستاد . خواستم بعد از چندي او را به حكومت بار فروش بفرستم قبول نكرد ،گفت:در دودانگه بودن به املاك خود رسيدن و رعاياي خود را كه خانه زادند نگاهداري كردن بهتر از حكومت بار فروش است كه پس از يك سال معزولي به دست آيد. استقلال حكومت من در دودانگه به سر فوج و ملك خود بودن بهتر از ساير كارهاست. (منبع: افضل الملك ، ركن الاسفار ص 144- 146) 

هزار جریب در سفرنامه مازندران و استر آباد،ه.ل رابينو

  نويسنده كتاب ، شش سال يعني از 1285 تا 1291 شمسي كنسول دولت بريتانيا در شهر رشت بود و در ظرف اين مدت يك بار در بهار سال 1288 شمسي و بار ديگر در پاييز 1289 در سراسر مازندران و گرگان مسافرت كرد. او در تمام خط سير خود ضمن مشاهداتي دقيق به جمع آوري اطلاعات و تحقيق پرداخت و در مراجعت به اروپا اين مشاهدات و معلومات را به وسيله بررسي كتب تاريخي تكميل کرد. بلوك هزار جريب شامل دو قسمت است: يكي چهاردانگه ديگري دو دانگه. مي گويند هزار جريب به فخر عمادالدوله پسر امام زين العابدين تعلق داشته.او پيش از وفات املاكش را ميان سه پسر خود كه يكي از آنها از مادر ديگر بوده تقسيم كرد. بنابراين به دو برادر تني باهم چهار ششم يا چهاردانگ و به نابرادري آنها دو ششم يا دو دانگ ديگر رسيد. هزار جريب محدود است از مشرق به ساور و دامغان، از جنوب به سمنان از مغرب به فيروزكوه و سواد كوه. از شمال به بلوك متعدد استر آبادو اراضي جلگه ي مازندران. دودانگه در جنوب چهاردانگه واقع و محدود است از جنوب به كوه بشم كه سنگسر را از شهميرزاد جدا مي سازد. از مشرق به كوه ديو تنگه كه تا دهكده ي تودروار دامغان امتداد مي يابد. از شمال به بلوك يانسر و از مغرب به وسيله شاه كوه از سواد كوه جدا مي شود. دو دانگه چهار بلوك دارد. پشت كوه، نهرمان، بنافت و فريم.رود خانه دو دانگه از كوههاي بشم و جبال مجاورش سرچشمه مي گيرد و از ميان ده پايين كلا جريان دارد و از راه چهاردانگه جاري و در مشرق ساري به رود خانه ي تجن ملحق مي شود. چهاردانگه چهار قسمت است. يانسر، سرخ گريه ، يخكش و سورتيچيانسر كه از انزان كوه در شمال تا شاه كوه درجنوب وسعت دارد و همچنين از بلوك ساور در مشرق تا سرخ گريه در مغرب، و به نه بلوك تقسيم مي شود. بالارستاق، انزان كوه، انزان پشت آب، غلامي ، كوهسار، اندرون تنگه ، لاي ، رمدان و برد. مركز عمده ي اين بلوك يانسر است. در اين ناحيه يه كوه است. خوش انگور كه حاكم در آنجا خانه ي تابستاني دارد و بر قله ي آن امامزاده واقع است. كوه عبداللهي ، كيوان كوه مي گويند در اين محل 68 امامزاده هست. نهر هاي شاه كوه ، تاش و چهار باغ از چمن ساور به يانسر و سرخ گريه جاري هستند و بعد از پيوستن به يكديگر و زارمرود را تشكيل مي دهند كه به رود خانه ي نكا كه بين ساري و اشرف جاري است مي ريزد. بلوك سرخ گريه كه شامل يخ كش نيز هست از جنوب به كوه تير پرو و كفتر گلي . از شمال به كوه خوش انگور . از مشرق به خطير خيل. از مغرب به (ده كليا) و نهر استالم يا استارم و به چهار بلوك تقسيم مي شود: زارمرود، تيركار، اچ رستاق، بلوك كوچك يخ كش يازده ده دارد. نتوانستم اطلاعاتي جامع راجع به سورتچ به دست بياورم. محل عمده ي آن كيوسر است و آن دهي است داراي 200 خانوار و تابستان ها حاكم در آنجا اقامت مي نمايد. اطلاعات مذكور در باب هزار جريب از سر كرده هايي كه با اطلاع بودند تحصيل شد، ولي با اطلاعاتي كه در دفاتر مالياتي نوشته شده است تطبيق نمي كند. به موجب دفاتر رسمي مزبور تقسيمات هزار جريب به قرار ذيل است: دو دانگه... بنافت، چهاردانگه، اچرستاق، انران كوه، بالارستاق، برد، بركا، چالو، دركا، غلامي، كوه سر، كيوسر، لاي، مواضع، ميان سي، پيرجه، سعيده، سرتيكه، تيركار، كه شامل خاصه رمداني، ورديمه، ول ويمه و واري و زارم رود است. يخ كش جزء اشرف محسوب شده است. (منبع:رابينو ص 96 و 97 و 98) .

 سفرنامه ابوت به مازندران(زمان محمد شاه قاجار)

 هزارجریب منطقه اي بسیار وسیعی است كه در جنوب اولین رشته تپه هائی كه به منطقه مسطح مازندران وصل می شود، ‌واقع است. من از این منطقه بازدید نكرده ام ولی گفته می شود كه از شرق به فیروزكوه، سوادكوه و رودخانة‌ كوندآب كه این منطقه را از ساور (Saver) جدا می سازد واز جنوب به دامغان و سمنان و از شمال به علی آباد، ساری ، اشرف و استرآباد محدود می شود. سرچشمه رودخانه كوندآب در روستائی است به همین نام در ساور و پس آن گاه با نهرهائی كه از شاه كوه می آید مخلوط شده و از تپه های نزدیك روستاهای پاچنار، فتر رودبار، سفیدچاه، و گورزان و هم چنین یخ كش می گذرد. در این جا به صورت نهر باریكی ازمنطقه نكا گذر می كند.  دو بخش عمده‌ این منطقه، بخش دودانگه و بخش چهاردانگه است كه براساس اطلاعات من، بخش دودانگه شامل 9 بلوك و بخش چهاردانگه نیز شامل 8 بلوك است. واژه بلوك به معنی بخشی از یك منطقه است که شامل 33 روستا می باشد ولی امروزه وقتی به بلوك اشاره می شود تعداد روستا می تواند بیشتر یا كمتر از این تعداد باشد. در اطلاعاتی كه به دست من رسیده شماره كل روستا برای این منطقه 85 عدد ذکرشده است و برای من امكان پذیر نیست كه صحت و سقم این رقم را بررسی نمایم. این منطقه عمدتا كوهستانی است و همانند بقیه مناطق كوهستانی مازندران پوشیده از جنگل است. محصولات عمده آن گندم و جو می باشد و در ناحیة فوریم (Furreem) برنج بسیار عالی تولید می شود كه از نظر كیفیت مرغوب ترین برنج این مناطق است. از نظر تعداد گاو وگوسفند نیز این منطقه بسیار غنی است. فرش های معمولی كه گلیم نامیده می شود دراین منطقه بافته می شود ویك محصول زمخت پشمی هم می بافند كه با دو كیفیت عرضه می شود كه برای دوختن لباس مورد استفاده قرار می گیرد كه یكی عبا و دیگر چوكا (چوخا) نامیده می شود. روسای چندین منطقه در این جا موظفند كه 1344 تفنگدار به ارتش دولت اعزام نمایند. آن گونه كه فهمیده ام در دهكدة موجین (Moojin) كه تا اشرف سه منزل فاصله دارد معدن قلع وجود دارد.